Wednesday, October 16, 2019

Fast samband til útoyggjarnar


Prentað sum kronikk í Norðlýsinum 16. oktober 2019

Heystið er komið og kring landið verða fjøllini gingin. Seyðurin fyllir nógv hjá føroyingum, og tað er ein serligur hugni at kaga inn í kjallarar, har húski fletta og taka upp, ella at ganga fram við hjallar, har angin av nýupphongdum kjøti breiðir seg út í tún. Pick-up’arnir eru útgjørdir við seyðabúrum ella spentum seyðahundum. Jú, sanniliga er heystið ein tíð, tá sovandi bygdarløg vakna, tá gerandis hamstarahjólini steðga á eina løtu og felagsskapurin stendur í fullum blóma.

Soleiðis er í hvussu er inni á meginlandinum, har fjøllini kunnu røkkast við bili, har fjallboð og fletting kunnu samskipast upp á heilt stutta tíð.

Verri er á útoyggj, har tað mangan er trupult at skaffa nóg nógv fjallfólk og flettingarfólk. Fyri tað fyrsta tekur langa tíð – ofta hálvan arbeiðsdag – bara at koma út í oyggjar sum Skúvoy, Mykines, Svínoy ella Fugloy. Fyri tað næsta er ikki víst, at samanhangur er millum veðurlíkindini á landi og á sjógvi. Hóast tað kann vera gott fjallveður, er ikki víst, at báturin siglir. Umvent kann saktans vera gott á sjónum, hóast regn og mjørki er á landi.

Fólk á meginlandinum skulu ”bert” hugsa um veðrið og halgidagar. Útoyggjafólk skulu bæði hugsa um veðrið, halgidagar, ættina, sjóvarfallið – og dagslongd. Ja, tú las rætt. Tað er ikki bara sum at siga tað at sigla út á útoyggj í myrkri. Er veðrið gott, ber tað til, men er óstilt, er tað sera vandamikið. Tað hendir seg meiri enn so, at kvøldartúrar verða avlýstir.

Hetta leiðir yvir til triðja trupulleikan: Eitt er, at tú kanst verða noyddur at seta tveir dagar av bara fyri at sleppa á fjall – og enn fleiri, um tú eisini skalt fletta. Verri er, at tú ikki kanst kenna teg vísan í, nær tú sleppur inn aftur á meginlandið. Tyrlan er eitt hent back-up, men tað er ikki víst, at tú fært pláss – serliga um summari, tá útlendsk ferðafólk bóka sær túr við tyrluni langa tíð frammanundan.


Útoyggjafólk hava eitt fjølbroytt lív

Helst ímynda summi sær, at útoyggjafólk framvegis liva eitt staðbundið, isolerað lív; at útoyggjar eru samfeløg í sær sjálvum uttan stórvegis samskifti við umheimin. Hetta er møguliga galdandi fyri eldstu ættarliðini, men er púra ósatt fyri útoyggjafólk sum heild. Flest øll útoyggjafólk eru í dag modernaðir føroyingar, ið liva eitt fjølbroytt lív við nógvum virksemi.

Summi eru sjófólk, ið eru burturstødd stóran part av árinum. Onnur hava føst størv á meginlandinum, men hava tó hús og virksemi á útoyggj. Uppaftur onnur búgva fyri tað mesta á útoyggj, men hava eisini bústað á meginlandinum, um tey arbeiða við hondverki ella øðrum tænastum ella veitingum. Síðani er eisini ein rúgva, ið búgva fast á meginlandinum, men javnan eru á útoyggj fyri at røkja virksemi á útoyggj, antin innan landbúnað ella innan ferðavinnu.

Útoyggjafólk eru sostatt ein sera fjølbroyttur skari, ið umfatar nógv fleiri enn tey, ið búgva fast á oyggjunum. Satt at siga hevði verið trupult at rikið útoyggjarnar, um øll hendan arbeiðsmegi ikki javnan gav sítt ískoyti til oyggjarnar.

Grundleggjandi er neyðugt at skilja hesa grundtreytina: at útoyggjarnar ikki eru samfeløg leysrivin frá restini av samfelagnum, men eru ein partur av samfelagnum.

Hendan grundtreyt merkir tó, at nakrar avbjóðingar eru viðvíkjandi ferðasambandinum. Tá útoyggjarnar partvíst verða dikteraðar av kalendaratíðini úr miðstaðnum, men samstundis verða dikteraðar av natúrmáttunum, gevur hetta nakrar tvístøður. Tað ber ikki til at droyma seg aftur til siðbundnu tíðina, tá útoyggjafólk livdu í pakt við natúruna. Virksemið á útoyggj má eisini spæla saman við restina av modernaða samfelagnum.

Hetta er bæði galdandi í mun at skapa møguleikar hjá meginlandsbúgvum at koma út í útoyggjarnar, men eisini fyri at gera tað lættari hjá útoyggjafólki at gagnnýta vælferðartilboðini á meginlandinum. Sum nú er mugu útoyggjafólk ofta seta ein ella fleiri dagar av fyri at sleppa fram at vælferðartilboðum – nakað sum meginlandsfólk bert skulu brúka tímar til.


Útoyggjasigling er alt ov vandamikil

Eitt er, at ferðasambandið til útoyggjar er sera óstøðugt. Verri er, at tað eisini er sera vandamikið. Eg havi fleiri ferðir sæð børn, ið næstan eru dottin niður millum bát og lending. Eg havi eisini sæð eldri, ið ikki sluppu avstað, tí aldan var so tung, at tey ikki megnaðu at leypa. Enn verri er støðan fyri brekað. Eg havi eisini sæð ávirkað fólk, ið sum kunnugt kunnu finna upp á hvat sum helst.

Tað er í grundini meiri held enn forstand, at tað ikki henda nógv fleiri ólukkur. Hetta stendst fyrst og fremst av stóra dugnaseminum hjá manningunum á bátunum, ið røkja útoyggjasiglingina. Teir skulu hava eitt stórt herðaklapp frá mær! Teir fremja eitt sera ábyrgdarfult arbeiði undir sera truplum umstøðum. Hetta er nakað, ið leiðsla og skrivstovufólk á Strandferðsluni seta alt ov lítlan prís upp á – kanska tí tey ikki uppliva tað á egnan kropp. Við hvørt tykist sum tey halda, at allir trupulleikar kunnu loysast í einum Excel-skjali, men soleiðis virkar útoyggjasigling nú einaferð ikki.

Vit vita tó, at hesir garparnir, ið trúliga røkja sigling til útoyggjarnar við tíðini eldast og fella frá. Hvør veit, um vit fáa manning við slíkari persónsmensku í framtíðini? Orka fólk í framtíðini at bera ta risastóru ábyrgd, tað er at føra slíkar bátar?

Á vári 2018 hendi tað, ið ikki mátti henda. Ein 60 ára gamal maður datt niður millum Rituna og lendingina á Skoragjógv á Kirkju. Her havi eg so mangan lopið sjálvur ella tikið ímóti fólki, ið eru lopin í land. Eg var eisini við til at útbyggja vegin oman á Skoragjógv í 1990’unum, og má ásanna, at sjálv lendingin er sera illa farin seinastu árini. Hon treingir til bráðfeingis ábøtur, um trygdin bert skal vera nøkulunda. Aðrar lendingar eru sum skilst í enn verri standi. Summar lendingar eru hálar av alguvøkstri og sera vandamiklar at stíga á. Skjótt er, at onkur glíður, og tá er ikki gott at hugsa sær hvat kundi hent.

Gaman í er støðan munandi frægari nú. enn hon var í eldri tíðum. Eg eri so mikið gamal, at eg minnist, tá Másin (postbáturin, ið fyrr sigldi út til Svínoyar og Fugloyar) hevði lítlabát við. Bar ikki til at leggja at hvørki í Hattarvík ella á Kirkju (Skoragjógv), vórðu ferðafólk róð inn norðuri í Vági (norðanfyri Kirkju). Havi roynt hetta nakrar ferðir, og tað var ikki fyri sartar sálir. Hetta er til alla lukku farin tíð, og sigast skal, at Ritan er stórur framburður í mun til Másan.



Er rennistrongurin loysnin?

Helst er Ritan tó eisini við at vera ein farin tíð – ið hvussu er vetrarhálvuna. Tað sama kann sigast um sambandið við aðrar oyggjar sum Mykines og Skúvoy, ið eisini hava sera trupul atløguviðurskifti. Kalsoy, Nólsoy og Hestur hava fingið rættiliga góð atløguviðurskifti, so hesar eru í mínum hugaheimi at meta sum ”hálvar útoyggjar”, eisini tí tær liggja so nær við stórpláss. Svínoyggin kann møguliga eisini fáa eina rímiliga góða lending ”í Havn”, men hetta er sera dýrt, tí tað krevur eisini ein tunnil undir Havnartind til Svínoyarbygd.

Stóri trupulleikin við verandi útoyggjasigling er, at hon er vandamikil, langt er millum túrarnar og ferðaætlanin er svikalig. Eisini er tað ein spurningur um vit yvirhøvur fara at finna starvsfólk, ið fara at góðtaka tær arbeiðstreytir, ið eru umborð á smáu útoyggjabátunum. Arbeiðið er strævið, vandamikið, krevur skeivar arbeiðstíðir og krevur sera stóra ábyrgd bæði fyri persónum og góðsi. Tað krevur veruliga dugnalig og harðbalin fólk at røkja hesa sigling.

Arbeiðskorini eru tað eina.

Ein annar spurningur er, um tað í framtíðini yvirhøvur fer at verða góðtikið at hava so vandamiklar farleiðir. Tá vit ikki góðtaka vandamikla ferðing á landi, hví skulu vit so góðtaka vandamikla ferðing á sjónum?

Skal nøkur líkinda loysn finnast við ferðasambandinum til ytstu útoyggjarnar, er neyðugt at gera ómetaliga stórar og dýrar íløgur. Spurningurin er, um rennistrongurin ikki er frægasta loysnin hóast alt. Við hesum fáa vit sera nógvar fyrimunir:

- Trygdin hjá ferðafólkunum kemur í hásæti
- Rennistrongurin er munandi skjótari enn báturin
- Títtleikin av fráferðum økist munandi
- Reglusemið av fráferðum betrast munandi
- Flutningurin verður betri fyri eldri og brekað
- Arbeiðstíðirnar hjá starvsfólkum verða støðugari
- Lættari verður at finna skikkað starvsfólk
- Starvsfólkaútreiðslurnar verða lægri
- Viðlíkahald av lendingum verður minni átrokandi
- Rennistrongurin kann rekast við el heldur enn við dálkandi olju
- Rennistrongurin verður eitt aktiv í ferðavinnuni

Eisini ber til at finna vansar við rennistrongi, treyðugt so. Fyrimunir og vansar eru eisini ymiskir frá oyggj til oyggj. Til dømis mugu møguligar íløgur í antin rennistrong ella betri atløguviðurskifti mótroknast kostnaðin av at gera undirsjóvartunnilin til Suðuroynna umvegis Skúvoynna. Eisini má havast í huga, at um Svínoyggin fær rennistrong, so fer sjóvegis sambandið til Fugloynna helst at niðurlagast munandi. Svínoyggin og Fugloyggin mugu síggjast sum ein heild og standa saman um at fáa best møguligu loysnina.

Neyðugt at hugsa frameftir, soleiðis at vit fáa framtíðartryggjaðar loysnir fyri ytstu útoyggjarnar.


Sámal Matras Kristiansen, samfelagsfrøðingur


Tuesday, October 15, 2019

Fitness í eini fjalltíð


Lunges, squat, biceps, triceps... ja slík orð hoyri eg hvørt mánakvøld, tá eg eri til Pump Fit-venjing.
Tað er altíð gott at venja eftir ein langan dag við skriviborðið í Kontórshavn... og so kanska fáa ein vælbryggjaðan cappuccino oman á.
Vit akademikarar hava tað strævið. Vit misunna verkafólkunum, at tey sleppa at vera so nógv úti, fáa fríska luft og gratis motión. Vit “cand.dit og dat’ar” mugu hinvegin gjalda fyri at venja... í sonevndum fitness-centrum – ella vælverumiðstøðum, um vit skulu vera meiri puristisk.
Fitness er fantastiskt. Tað er eitt slag av sjálvpíning. Eg píni meg sjálvan tíma eftir tíma – antin á spinning-súkluni, á mottuni ella á bonkinum. Hendan sjálvpíning er í grundini eitt slag av útreinsan... “katarsis”. Summi halda, at fitness er vorðin ein nýggj religión – har vit tilbiðja okkara egna kropp! Tá eg gangi út gjøgnum hurðina í fitness-centrinum, eri eg sum endurskaptur. Fullur av gleði... dopamin, serotonin, melatonin, endorfin ella hvat alt nú eitur. Eg føli meg næstan sum ein endurrisin Jesus eftir ein túr á krossinum... (ok, hatta var blasfemiskt, eg veit).
Spinning er tað harðasta. Fyrr í tíðini var spinning eitt arbeiði, ið kundi geva eina lítla inntøku til fátøku húsarhaldini kring landið. Spinning er eisini nakað, frensar gera, tá teir liggja í sofuni – sum teir næstan altíð gera. Í dag gjalda vit í dýrum dómum fyri at sleppa at sveitta á kondisúkluni. Spinning er nevniliga bert eitt annað... coolari... orð fyri kondisúkling. Men í besta puristiska stíli benda vit orðið sterkt: Hann spinnur, hann spann, hann hevur spunnið. Vit satsa upp á, at vit eisini hava spunnið nakrar eyka mánaðir upp á lívið, tá vit einaferð koma móti endanum av lagnuteyminum.
Sofaløvurnar brøla, at tær vita betri: tann tíðin, vit (kanska) liva longri, verður brúkt upp til fitness – og væl tað. Finess er ein greið undirskotsforrætning í stóra lívsroknskapinum.
“Gakk ein túr!” vil kritikarin kanska siga: “Tað er ókeypis og tú fært fríska luft!” Ja, gaman í, men tá kanst tú ikki sita og eygleiða tín kropsliga framburð í gólv-til-loft-speglunum, ið sum eitt panopticon kransa alt venjingarhølið. Tú kanst heldur ikki vísa fram tín stramma afturpart, ið er úrslit av miðvísari freezing á súkluni.
Og er afturparturin ikki nóg strammur, ber til at fara til Strength, Sparta ella – sum eg – til Pump Fit. Tað rímar upp á pomfritt, men er alt tað umvenda. Her ber til at trimma lør, mjadnar og afturpart við væl doseraðum lunges ella squats. Eisini her eru spegl, so tú kanst njóta tín væl trimmaða (you wish!) kropp og tínar elefantu rørslur við vektunum.
Skalt tú hava eitt sindur meiri kjøt á yvirkroppin, ber til at tríva í biceps og triceps-venjingar av øllum handa slagi. Single row... triple row... ja, vit lata sum vit rógva við vektstongunum. Vit sleppa undan saltvatnssprutti og bløðrum á fingrunum, ið garparnir á Hvessingi ella Páll Fanga mugu tola fyri at blíva til nakað. Og skulu vit ordiliga sveitta, so gera vit extensions. Aftaná fái eg ordiliga hug at mussa mínar biceps frammanfyri míni spegilsmynd... “Spegil, spegil á veggi her, hvør hevur flottastu biceps í hesi verð?”
Okkara pump-fit venjari er strangur, men viðhvørt eisini fittur. Hann gevur okkum viðhvørt lítil andarúm, har vit skulu strekkja rygggeislarnar, hála ryggjabløðini frá hvørjum øðrum og opna bringukassan... Mínir tankar sveima móti flettingarborðinum, ið bíðar eftir mær komandi dagarnar. Eg kenni meg sjálvan hálvgum sum eitt flett krov, tá eg heingi í rimunum og strekki út eftir ein harðan venjingartíma. Milt sagt sperðlaður!
Kanska var tað ikki so snilt at fara bæði til Spinning og Pump Fit í kvøld. Tað eru fjallboð í morgin!!! Hvussu skal eg orka at knortla meg niðan á Klubban við gjøgnumsýraðum lørum og leggum? Kanska sleppi eg undan og kann í staðin brúka meg í pickup’inum saman við onkrum óskikkiligum border-collie. Hinir “ordiligu” bygdarmenninir, ið liva eitt lív í pakt við natúruna, kunnu renna fyri meg. Teir ganga ikki í fitness-centur, men teir hava fysiskt arbeiði og munnu tí orka nógv betri enn eg. Nógvir teirra hava eisini serstakliga væl útviklaðar biceps... tó at vektirnar, teir lyfta, einans viga 33cl og lætna so hvørt...
Vit fáa at síggja. Undir øllum umstøðum fáa tey fýrbeintu nógva venjing komandi dagarnar... men hjá teimum merkir orðið “sperðlaður” nakað heilt, heilt annað...
Nå, men eg má fitnessa víðari við góðum treysti, so eg við góðari samvitsku kann eta frálíka sperðilin frá beiggja mínum jólaaftan.

Thursday, August 29, 2019

Spiltu atkvøðurnar kunnu avgera løgtingsvalið

Útgivið á Lesarin.fo
: https://lesarin.fo/spiltu+atkvodurnar+kunnu+avgera+logtingsvalid.html
Komandi leygardag er aftur løgtingsval. Veljarakanningar benda á, at vit fáa eitt avbera javnt val, og at fleiri samgongumøguleikar verða eftir valið. Lítið bendur á, at tveir av stóru flokkunum saman fara at fáa meiriluta, og tí verða tað - enn einaferð - smáu flokkarnir, ið fáa leiklut sum antin samgongu- ella stuðulsflokkar.
Men hvørjir av smáu flokkunum sleppa inn? Vit hava í ár fimm smáar flokkar, ið kappast um at sleppa á ting. Hetta minnir eitt sindur um Fólkatingsvalið í Danmark, har seks smáir flokkar stríddust um at sleppa um tinggáttina. Endin varð, at Kristendemokraterne, Stram Kurs og Klaus Riskær Pedersen ikki komu inn, meðan Alternativet, Liberal Alliance og Nye Borgerlige riðu um snarið.
Sum nú er benda veljarakanningarnar á, at Framsókn og Miðflokkurin kunnu kenna seg rímiliga tryggar at fáa meiri enn tey 3,03 %'ini (100/33), ið skulu til fyri at sleppa á ting. Framtakið og Føroyaflokkurin síggja hinvegin út til lítlan og ongan kjans at hava. Síðani kemur rumbulsflokkurin Sjálvstýri, ið er minkaður nógv seinnu árini. Flokkurin hevur í fleiri veljarakanningum seinastu tíðina sveiggjað kring valgáttina.

Hvør atkvøða telur
Stóru flokkarnir koma helst at fáa millum 6-8 tinglimir í part, og helst fara vinstraflokkarnir at fáa 14-15 tinglimir, meðan høgraflokkarnir somuleiðis fáa 14-15 tinglimir. Síðani er sannlíkt, at Framsókn og Miðflokkurin fáa 2-3 tinglimir í part. Vanliga hevði man væntað, at Sjálvstýri síðani fekk 1-2 tinglimir og harvið - enn einaferð - gjørdist "kitt" millum tveir stórar flokkar. Hetta kundi t.d. merkt, at ABH fingu 16 tinglimir, CEF fingu 16 tinglimir og D fekk 1 tinglim og enn einaferð gjørdist kongamakari.
Í ár er hetta tó ivasamt, og er hetta uttan iva ein fyrimunur fyri sitandi samgongu. Um vit spæla okkum við tankan, at Sjálvstýri fær 3 %, meðan Framtakið og Føroyaflokkurin fáa 1 % í part, so tosa vit møguliga um eitt atkvøðuspill upp á heili 5%, svarandi til 2 tinglimir. Um eingin av hesum flokkum sleppa upp um tinggáttina, merkir tað sostatt, at síðstvaldu tinglimirnir skulu flytast yvir á hægstu brøkar hjá teimum flokkum, ið er eftir. (Tekniskt verða spiltu atkvøðurnar trektar frá og nýggir brøkar roknaðir fyri flokkarnar, ið eru omanfyri tinggáttina, men tað kemur út upp á tað sama).
Vit vita frá seinasta vali, at fáar hundrað atkvøður kunnu avgera valúrslitið. Í prinsippinum kann ein einkult atkvøða avgera, um tveir flokkar fáa ávikavist 7 ella 8 tinglimir. Um t.d. Fólkaflokkurin fær 7.000 atkvøður, meðan Javnaðarflokkurin fær 6.999 atkvøður, kann Fólkaflokkurin fáa síðstvalda tinglimin og møguliga vinna valið. (Hetta er eitt ekstremt, hugsað dømi, bert fyri at vísa, at hvør atkvøða telur).
Til seinasta val var Framsókn t.d. færri enn 50 atkvøður frá at fáa tríggjar tinglimir. Endin varð tó, at sjálvstýrismaðurin Kári P. Højgaard fekk uttasta mandatið. Brøkurin hjá Sjálvstýri var 0,33, meðan brøkurin hjá Framsókn var 0,28.

Hvat er atkvøðuspill?
Eg havi í seinastuni kjakast við nógv ymisk fólk, millum annað fólk, ið umhugsa at velja Føroyaflokkin. Veljarakanningar higartil hava givið Føroyaflokkinum sera vánaliga úrtøku. Flokkurin kemur í ongum førum upp um tinggáttina, hóast øll statistiska óvissan verður roknað upp í. Flokkurin hevur eisini bert fýra valevni, tó at hann hevur roynt at fáa fleiri fólk upp á listan. Líknandi ger seg galdandi fyri Framtakinum fyri rættinum at velja Kannabis.
Tað er at kalla fullvíst, at hesir báðir flokkar ongan livandi kjans hava at koma á ting. At atkvøða fyri lista K ella L er sostatt at spilla sína atvøðu.
Summi vilja mótmæla, at ein atkvøða fyri Føroyaflokkinum ella Framtakinum ikki er ein spilt atkvøða: við at atkvøða fyri hesum flokkum, sýnir man sína protest móti politisku skipanini, verður ført fram.
Trupulleikin er bert, at ein atkvøða fyri ein flokk, ið ikki hevur nakran kjans at sleppa upp um tinggáttina, er tað sama sum at rópa út í tóma luft. Tað er í grundini nærum tað sama sum at atkvøða blankt. Tú kanst sýna tína ónøgd við eitthvørt og harvið fáa luft fyri tínar frustratiónir - eina løtu. Í veruleikanum hevur tú tó svikið tína fólkaræðisligu uppgávu: at søkja parlamentariska ávirkan. Tú hevur brúkt tína atkvøðu til einki, heldur enn at leggja hana í eina pulju, har hon veruliga ger mun.
Eitt er at atkvøða við hjartanum, men tað er betri at atkvøða við høvdinum. Tú noyðist sum veljari at fyrihalda teg til hvat er rationelt, í hesum føri hvussu tú kanst brúka tína atkvøðu til at stuðla einari politiskari kós. Annars kanst tú koma til at stuðla eini heilt aðrari kós, enn tú ætlaði.
Sum víst í døminum omanfyri: Bert ein einasta atkvøða kann avgera støddar-raðfylgjuna av brøkunum og harvið síðstvaldu tinglimirnar.

Veljarakanningar eru eitt slag av undanvali
Tí mugu veljarar hugsa seg væl um, áðrenn teir seta krossin við Føroyaflokkin ella Framtakið. Ein slíkur ”protest-krossur” er sannlíkt ein spillatkvøða, ið svarar til eina blanka atkvøðu. Við at atkvøða fyri hesar flokkar, atkvøðir tú í grundini fyri tí flokki, ið vinnur valið - og fyri tí samgongu-samanseting, ið vinnur valið. Velur tú sum liberalistur Føroyaflokkin, merkir tað, at aðrir liberalir flokkar missa atkvøður - og kanska enntá ikki fáa onkran av teimum síðstvaldu tinglimunum. Tað sama kann sigast um Framtakið, tó at hesin flokkur ikki hevur nakra greiða ideologiska kós.
Um málið hjá veljaranum er at ávirka føroyskan politikk, er tað irrationelt at atkvøða fyri Framtakinum ella Føroyaflokkinum.
Summi vilja siga, at tað er órættvíst at grunda sína politisku støðutakan á veljarakanningar. Hetta er á ein hátt rætt, tí vit vita, at veljarakanningar í Føroyum kunnu vera svikaligar og óálítandi. Tó skerst ikki burtur, at veljarakanningar siga nakað um hvønn veg rákið gongur. Veljarakanningar fungera á ein hátt sum undanval ella ein "ávegis-evaluering", ið skulu geva veljarunum eina ábending um hvørjir flokkar megna sína uppgávu.

Framtakið og Føroyaflokkurin ikki uppgávuna vaksnir
Framtakið fekk til dømis góð úrslit í fyrstu veljarakanningunum. Flokkurin var nýggjur og spennandi, og nógv fólk høvdu ynski um broyting. Hevði Framtakið dugað at fangað støðuna og útbygt sín politikk við nýggjum valevnum og alternativum politiskum meiningum, kundi flokkurin havt styrkt sína støðu og staðið til at komið á Ting. Flokkurin hevur tó søplað góðu byrjanina burtur. Eitt sindur frekt kann sigast, at Framtakið ikki hevur megnað at menna seg frá eini "rørslu" til ein "flokk". Hetta kemur aftur um brekku, nú valið nærkast og fólk byrja at síggja, at flokkurin ikki veksur við uppgávuni, men hongur fastur í "ide-fasuni". Framtakið hálaði tó í síðstu løtu eina kanin upp úr hattinum, nevniliga fyrrverandi blaðstjóran Dan Klein. Allarhelst kann Dan Klein hála nakrar eyka protestatkvøður til Framtakið, men tað verður neyvan nóg mikið til at hála Framtakið inn á ting.
Føroyaflokkurin er í eini enn verri støðu. Hann var alt ov seint úti til at byggja upp sín politiska platform og spilti nakrar mánaðir í samstarvi við Framtakið. Bara tað, at flokkurin ikki megnar at finna nóg nógv valevni, ber brá um eitt sera hálvhjartað projekt, ið viðhvørt minnir meiri um sjálvprofilering hjá formanninum Hjalmar Zachariasen enn um eina veruliga floksbygging.
Eisini Sjálvstýri tykist líða av, at floksformaðurin Jógvan Skorheim fyllir meiri enn flokkurin annars. Stóra uppgerðin við streymoyarvongin í flokkinum hevur harumframt gjørt, at flokkurin helst hevur amputerað eitt av sínum trimum beinum. Fyrr bygdi Sjálvstýri sína tilveru á Norðoyggjar, Eysturoy og Suðurstreym. Nú eru bert Norðoyggjar og Eysturoy aftur, og tí kann tað ikki undra, at flokkurin stendur til at missa í mun til undanfarin val.
Tó hálaði eisini Sjálvstýri eina kanin upp úr hattinum, beint áðrenn freistin at lata inn listarnar var úti. Kristin Michelsen, ið fyrr í ár varð tveittur úr Javnaðarflokkinum, kann skava tær atkvøðurnar til flokkin, ið tryggja flokkinum afturval. Hetta kann eisini vísa seg at gerast ein vansi fyri Javnaðarflokkin, ið missir nakrar týðandi atkvøður í Suðuroynni. Kristin Michelsen kann tí saktans fara at vísa seg sum jokarin, ið fær núverandi samgongu at fella.
Sámal Matras Kristiansen

Wednesday, August 28, 2019

Høgrasamgonga, vinstrasamgonga ella miðsamgonga?


Prentað sum kronikk í Sosialinum 28. august 2019 

Føroyska politiska landslagið er í broyting. Undan seinasta val segði Javnaðarflokkurin, at hann ikki vildi í samgongu við Fólkaflokkin, og nú hevur Miðflokkurin sagt, at hann ikki vil í samgongu við Tjóðveldi og Framsókn. Umframt hetta hava vit klassisku mótsøgnina, at Tjóðveldi sera treyðugt vil í samgongu við Sambandsflokkin og at Tjóðveldi seinnu árini hevur førkað seg sera langt burtur frá Fólkaflokkinum, serliga á fiskivinnuøkinum.
Vegna hetta er í dag ikki møguligt at gera breiðar samgongur grundaðar á tríggjar stórar flokkar.
ABC ber ikki til, tí Javnaðarflokkurin ikki vil í samgongu við Fólkaflokkin. ABE er heilt ósannlík, tí Tjóðveldi hvørki vil í samgongu við Fólkaflokkin ella Sambandsflokkin. ACE ber ikki til, tí hvørki Javnaðarflokkurin ella Tjóðveldi vilja í samgongu við Fólkaflokkin. BEC er ei heldur sannlík, tí tað skal nógv til, áðrenn Sambandsflokkurin og Tjóðveldi finna saman.
Sostatt verður talan eftir øllum at døma um samgongur grundaðar á tveir stórar flokkar og onkrar smærri flokkar (smáu flokkarnir eru her skrivaðir sum +). AC+ er ein ógjørlig samgonga. BE+ er sera ósannlík og AE+ er í verandi støðu minst líka ósannlík, tó at vit søguliga hava sæð nógv samstarv millum hesar flokkar.
Tær tríggjar sannlíku samgongurnar eftir valið eru sostatt høgrasamgongan AB+, vinstrasamgongan CE+ og miðsamgongan BC+. Í øllum samansetingum tykist vera neyðugt við hjálp frá einum ella fleiri smærri flokkum, antin sum samgongu- ella stuðulsflokkur.
Eyðsýnt er, at bæði Javnaðarflokkurin og Sambandsflokkurin hava tveir vegir at fara, meðan Fólkaflokkurin og Tjóðveldi einans hava ein veg at fara - tí teir ikki vilja hvønn annan. Hetta merkir, at Fólkaflokkurin og Tjóðveldi mugu leggja nógv fyri at vinna, meðan Javnaðarflokkurin og Sambandsflokkurin kunnu vinna valdið, hóast tað gongur minni væl á valinum.
Tó er tað sjálvandi sera umráðandi at fáa eitt gott val, tí tað kann útloysa løgmanssess umframt betri útgangsstøði til landsstýris- og løgtingsnevndarsessir.


Fólkaflokkurin, Tjóðveldi og Framsókn útihýstir
Vanligi hátturin at skilja føroyskan politikk er við at brúka høgra/vinstra/loysing/samband-krossmodellina. Hendan modell hevur gjøgnum alla heimastýristíðina verið lykilin til at skilja føroyska politiska landslagið. Sambært klassisku krossmodellini hava vit nakrar grannaflokkar og nakrar (diametralar) mótstøðuflokkar - umframt smáu miðjuflokkarnar.
Nú hava vit ta støðu, at nakrir flokkar eru vorðnir útstoyttir (Fólkaflokkurin, Tjóðveldi og Framsókn) av øðrum flokkum (Javnaðarflokkinum og Miðflokkinum). Hesir mótsetningar skapa eitt spenningslutfall millum ein "virðisás" og ein "býtisás". Í miðjuni liggja síðani sosial-liberalu "miðjuflokkarnir" Sambandsflokkurin og Sjálvstýri. (sí modell)
At Sambandsflokkurin nú roynir at finna seg sjálvan sum miðjuflokkur, skal eisini síggjast í ljósinum av, at loysing/samband-ásurin er vorðin ein viðfáningur seinastu árini. Sambandsflokkurin vil sera gjarna sleppa at velja, um hann skal í samgongu við Fólkaflokkin ella Javnaðarflokkin. Sambandsflokkurin torir ikki at risikera, at Tjóðveldi sleppur aftur til valdið, og roynir tí at gera seg átiligan fyri bæði høgra og vinstra.
Eins og við Sjálvstýri kann man siga, at velur tú Sambandsflokkin, veitst tú ikki hvat tú fært. Sambandsflokkurin er í løtuni bæði reyður og bláur, eins og summar av vallýsingunum hjá flokkinum eisini vísa. Hinvegin er Sambandsflokkurin helst eitt gott val hjá øllum teimum ivasomu og teimum, ið ikki vilja ov nógvar broytingar - tí "gráa segmentinum" so at siga.

Hvørji samgonguvariantar eru?
Lata vit okkum stýra av hesi modell, sæst at tað finnast ymiskir variantar av teimum trimum samgongu-bulunum.
- ABd, ABf, ABh, ABdf og ABdh eru ymiskir variantar av eini høgrasamgongu. Vit kunnu sostatt antin fáa eina meiri konservativa ABdh-samgongu ella eina meiri liberalistiska ABdf samgongu. Teir konservativu variantarnir Abh/Abdh eru sera sannlíkir, men teir liberalu variantarnir ABf/Abdf tykjast heldur ósannlíkir, tí bæði spurningar kring loysing og fiskivinnu arga.
- CEd, CEf og CEdf eru ymiskir variantar av eini vinstrasamgongu. Hetta er framhald av verandi samgongu, møguliga við hjálp frá Sjálvstýrinum. Vit minnast tó, at fiskivinnan var høvuðsorsøkin til, at Sjálvstýri ikki fór í samgongu í 2015. Tó møguliga koma onnur mál á dagsskrá, eins og flokkurin helst kann lokkast við landsstýrissessi. Sjálvstýri hevur desperatan tørv á at profilera nýggj fólk, so flokkurin aftur kann vaksa - ella í minsta lagi ikki doyggja út.
- BCd, BCh og BCdh eru ymiskir variantar av eini miðsamgongu. Her kemur Aksel Johannesen helst at halda fram sum løgmaður, meðan Sambandsflokkurin fær fíggjarmál. Tað umvenda kann sjálvandi eisini henda, um Sambandsflokkurin verður størri enn Javnaðarflokkurin. Uttan iva er nógv at vinna á vælferðarøkinum við eini slíkari samgongu. Vansin er, um ein slík samgonga skal byggja á Miðflokkin, tí tað vilja vera nógv í Javnaðarflokkinum, ið fáa ringan smakk av teimum krøvum, ið Miðflokkurin førir fram um at steðga "glíðibreytini".
- Ein "black horse" má sigast at vera loysingarsamgongan AEf, AEd ella AEdf, ið hóast knívskorna retorikkin kann vísa seg at gerast veruleiki. Tjóðveldi kann fáa stóran part av blokkinum skornan burtur, um flokkurin góðtekur ein meiri høgravendan vinnupolitikk. Oddsini fyri eina slíka samgongu eru tó evarska smá. Tað hevði beinleiðis verið ein skelkur, um tað hevði hent. Tjóðveldi hevur snøgt sagt ikki nóg stóran áhuga í loysing sum nú er. Helst skulu broytingar eisini henda í ovastu leiðsluni hjá Tjóðveldi, áðrenn ein samgonga við Fólkaflokkin aftur kemur upp á tal.


Sambandsflokkurin sum blomman í egginum - og tó
Sambandsflokkurin er ein flokkur, ið aðrir flokkar sera gjarna vilja samstarva við. Bæði Fólkaflokkurin og Javnaðarflokkurin fara eftir valið at lova gull og grønar skógir. Sambandsflokkurin er ein breiður flokkur við breiðum møguleikum at sleppa í eina komandi samgongu. Hetta liggur í "DNA'num" hjá flokkinum. Sambandsflokkurin er til fyri at søkja ávirkan.
Hetta er bæði gott og ringt. Sum Føroya mest útpregaði "catch-all"-flokkur er Sambandsflokkurin ein sera breiður flokkur. Flokkurin era sera inkluderandi og hevur sera ymisk valevni. Eyðkent er eisini, at Sambandsflokkurin stendur relativt sterkur kring alt landið. Fyrimunurin við catch-all-strategiini er, at flokkurin kann vaksa seg stóran. Vansin er hinvegin, at flokkurin verður heldur "ótyðiligur". Tað er ikki altíð so greitt hvat flokkurin stendur fyri og hvørja kós hann hevur.
Hinvegin hava bæði Javnaðarflokkurin og Fólkaflokkurin ein nógv sterkari, hugsjónarligan samleika. Hesir flokkar hava greiðar og klárar meiningar um týðandi evni. Tað er snøgt sagt lættari at samskifta við veljaran, tá tú hevur ein greiðan profil og eina greiða kós. Sostatt profitera bæði Javnaðarflokkurin og Fólkaflokkurin av, at Javnaðarflokkurin tekur frástøðu frá Fólkaflokkinum. Polariseringin gongur báðar vegir.
Tað er ein stórur vansi fyri Sambandsflokkin, at Tjóðveldi hevur lagt so lítið í loysingarspurningin seinastu árini. (Undantikið paniska upplopið uppundir Fólkatingsvalið.) Tjóðveldi hevur verið upptikið av øðrum málum, og hevur niðurtónað loysingina. Sostatt er polariseringin millum Tjóðveldi og Sambandsflokkin viknað munandi. Hetta ger bara Sambandsflokkin enn ótýðiligari. Vit hava sæð Bárð á Steig Nielsen roynt at purra uppundir Tjóðveldi viðvíkjandi blokkstuðlinum. Um Tjóðveldi bítur á og skerpir sín loysingarretorikk, vil tað vera ein gáva til Sambandsflokkin. Tað er helst høvuðsorsøkin til, at Tjóðveldi roynir at halda lágan profil. Ein onnur orsøk er, at Tjóðveldi helst ikki vil styggja Javnaðarflokkin burtur frá sær. At Tórbjørn Jacobsen kom á tjóðveldislistan í tólvta tíma, merkir tó, at vit neyvan heilt fara at sleppa undan loysingarretotikki frá Tjóðveldi.


Sjálvstýri kann koppa vágskálini
Klassiski miðjuflokkurin í føroyskum politikki hevur havt tað trupult seinastu tíðina. Nógv rumbul hevur verið í flokkinum. Sleppur Sjálvstýri upp um tinggáttina, eru stór líkindi fyri, at hann kann avgera hvør samgonga verður skipað. Um tað til dømis stendur á jøvnum 16-16 millum CEf og ABh, og Sjálvstýri fær ein tinglim, kann Sjálvstýri selja seg fyri hægstbjóðandi. Harumframt kann hugsast, at BCh fær 16 tinglimir og eisini vantar ein tinglim fyri at fáa meiriluta.
Sjálvstýri kann eisini lata vera við at fara í samgongu, men heldur vera stuðulsflokkur. Tá spælir hann tó av við møguleikan at fáa ein landsstýrissess. Allarhelst vil Sjálvstýri gera sera nógv fyri at fáa landsstýrissess eftir komandi val, soleiðis at til ber at profilera onnur valevni enn formannin Jógvan Skorheim. Til dømis má flokkurin vinna frama aftur í Streymoynni fyri at hava eina bjarta framtíð. Fyribils kann Kristin Michelsen vísa seg at bjarga støðuni, men hetta er ein stuttskygd neyðloysn, ið einans heldur eitt ella tvey val fram.
Vit gleða okkum til eitt serstakliga spennandi val og eitt serstakliga spennandi valkvøld 31. august. Til dømis havi eg valt als ikki at viðgera Føroyaflokkin og Framtakið í hesi grein, tí eg vænti ikki, at teir koma upp um tinggáttina. Tað verðir spennandi at síggja hvussu nógvar atkvøður hesir flokkar fáa, tá avtornar.
Nógvar veljarakanningar bæði frá Gallup og Spyr hava givið Abh meiriluta. Hetta skal tó takast við fyrivarni, tí óvissan í slíkum kanningu er stór. Um tað kemur at standa á jøvnum millum ABh og CEf, kann tað enntá hugsast, at tað verður Kristin Michelsen in persona, ið avger um Aksel Johannesen ella Jørgen Niclasen skulu fáa løgmansembætið eftir valið!

Tað hevði verið ironiskt...


Sámal Matras Kristiansen,
samfelagsfrøðingur









Friday, July 5, 2019

Grøna kósin – frá symbolpolitikki til veruleika?

Útgivið í Norðlýsinum 5. juli 2019. https://nordlysid.fo/tidindi/60700/grona-kosin-fra-symbolpolitikki-til-veruleika

Umhvørvi. Veðurlag. Burðardygd. Hetta eru tíðarinnar plussorð. Vilt tú vera væl umtóktur, mást tú brúka hesi orð javnan. Ert tú kritiskur móti hesum hugtøkum, er vandi fyri at gerast útifrystur. Seinastu árini eru vit vorðin tveitt inn í eina máttmikla umhvørvis-diskurs, ið tilskilar hvat er gott og ringt. Hendan diskurs stýrir okkara tonkum og kann við tíðini elva til handling – bæði persónliga og politiska handling.

Helst er hetta ikki bert eitt mótafyribrigdi, men eitt varandi samfelagsrák, ið byggir víðari á ta “post-materialistisku” samfelagsmenningina, ið byrjaði í 1960’unum og gjørdist mainstream-hugtak í 1977 (Ronald Inglehart: The Silent Revolution). (“Post-materialisma” snýr seg eisini um annað enn umhvørvi, men lat tað fara á hesum sinni.)

Umhvørvisrákið hevur spakuliga ment seg í miðstøðum heimsins og hevur síðani spjatt seg kring heimin. Post-materialisman er loksins eisini komin til útjaðarar sum Føroyar. Við øðrum orðum skolar ein flóðalda av umhvørvisligum virðum og hugburðum inn yvir okkum. Hetta leggur eisini føroysku tilfeingis- og framleiðsluvinnurnar undir trýst, tí hesar vinnur hava sera ilt í umhvørvis-samvitskuni – summar meiri enn aðrar.

Rákið vendir neyvan í bræði. Vit kunnu velja at forða fyri flóðalduni og harvið útseta pínuna nøkur ár. Men vit kunnu eisini velja at taka rákið til okkum – enntá gerast undangongu-land fyri rákið. Føroyar kundu valt at blivið eitt umhvørvis-paradís, eitt burðardygdar-paradís, eitt grønorku-paradís. Vit hava møguleikarnar her á landi, men vit hava enn ikki virðini, hugburðin og atburðin, ið skulu til at lyfta í felag. At venda einum samfelagi er sum at venda einum risa tangaskipi. Fyri at broyta hetta krevst m.a., at komandi ættarliðið verður uppalt sambært hesum virðum.


Ansið eftir plastikk-mytunum!

Nógv grønt tos er í miðlunum, nú stundar til val. Serliga nógv verður tosað um plastikk. Politikarar og privatfólk hava roynt seg sum plastikk-aktivistar, søgur eru frammi um plastikk í djóramagum, ja plastikk endar enntá í okkara egnu matvørum. Á socialum miðlum savna bólkar sum “Rudda Føroyar” og “4 plastics per day” fólk til fríviljaða upprudding av umhvørvinum. Nógvar kommunur hava árligar ruddingardagar, skúlar skipa fyri temadøgum um burðardygd. Tilvitskan um umhvørvið er yvirskipað vorðin nógv størri seinnu árini.

Plastikktrupulleikin er veruligur, men má eisini setast í perspektiv. Til dømis skrivar Samvirke (juli 2019) soleiðis í greinini “Pas på plastikmyterne”: “Plastik er svært at undvære. Det er holdbart, billigt at producere, og vi bruger det til et utal af produkter hver eneste dag. Plastik har desuden en række positive aspekter for miljøet: For blot én procent av en fødevares miljøbelastning skyldes emballagen, og plastemballage mere end fordobler levetiden for en lang række produkter. Fjerner man plastikemballagen på de produkter, vil det føre til langt større madspild, der alt andet lige er en meget større belastning for miljø og klima, end plastikken selv er.”

Plastikk er sostatt ikki bara ein trupulleiki, men samstundis eisini ein loysn á nógvar trupulleikar – serliga í londum sum Føroyum, ið dúva so nógv upp á innflutning úr fjarskotnum londum. Uttan at niðurgera trupulleikan við plastikki, má sigast, at plastikk-øsingin í stóran mun er meiri symbolsk enn reell. Plastikkdálkingin í heimsins høvum stavar í høvuðsheitum frá Afrika og Asia, meðan vit um okkara leiðir hava vælvirkandi burturbeiningar-skipanir, eins og vit í Føroyum sum heild eru farin frá okkara “koyr á vestfalið”-mentan.

Eisini verður arbeitt við at leggja pant á nógv fleiri vørur enn í dag. Tað er eitt skilagott átak, ið er við til at førka okkum frá einum linjurøttum búskapi til ein cirkuleran búskap. Hetta merkir, at alsamt størri partur av tí, vit brúka antin skal endurbrúkast ella endurvinnast.

Tað henda góð, ítøkilig ting á umhvørvisøkinum. Men heildarmyndin er einki at reypa av.


“You gotta walk the talk!”

Síðani í vetur hava vit sæð eina rúgvu av veðurlags-verkføllum í Føroyum. Hetta er eisini eitt rák, ið er komið úr øðrum londum. Serliga svenska Greta Thunberg hevur megnað at fingið nógv ung á gøturnar at krevja munagóð átøk á veðurlagsøkinum. Eisini eru nógv onnur mótmæli um meiri staðbundin evni, til dømis aling, vatnorkuútbygging, royk og larm í bygdum o.s.fr. Vit eru av sonnum vitni til eina týðandi “umhvørvisveking” – serliga millum ung.

Alt gott um at mótmæla. Men tú mást við tíðini eisini leggja handling aftanfyri orðini. “You gotta walk the talk”, sum man sigur á enskum. Tað snýr seg um at broyta heimin...

Men hóast ung – m.a. miðnámsnæmingar – hava lættkeyptar, óítøkiligar meiningar um at verja umhvørvi og veðurlag, hava somu næmingar ongan trupulleika við at seta seg upp í eitt flogfar og ferðast til suðurlond á námsferð. Her lekur millum teori og praksis. Í staðin kundi leiðin gingið til okkurt forkunnugt stað í Føroyum, og hevði hetta eisini verið bíligari hjá næmingunum. Tað er ókeypis at standa og prædika umhvørvi, burðardygd og veðurlag, men tað kostar at gera nakað við tað.

Eisini eru fleiri valevni, ið royna seg við lættkeyptum veðurlagsmeiningum. T.d. skrivar Marita Klein Joensen, valevni Javnaðarfloksins, soleiðis á eini lýsing: “Hvør vil hyggja barn sítt í eyguni og forklára, hví vit ikki gjørdu alt, vit kundu, fyri at forða fyri upphiting av jørðini? Lat okkum taka ábyrgd!”

Hetta er ivaleyst sagt í bestu meining, men tað skurrar illa í mun til tann reella politikk, ið verður førdur. Hetta er at kalla ein dekningleysur checkur. Meiri kensluborin symbolpolitikkur enn politiskt kjølfestur realpolitikkur. Marita Klein Joensen kemur ikki so frægt sum inn á hvat hon ítøkiliga ætlar at gera fyri at forða fyri globalu upphitingini. “Heit luft”, fyri at siga tað eitt sindur polemiskt...


Ein grøn cost-benefit analysa

Tá ein íløga skal gerast, er vanligt at gera eina cost-benefit analysu, ið sýnir hvussu stór nyttan vil vera í mun til kostnaðin. Hetta kann gerast á sera ymiskan hátt, alt frá sera stuttskygdum, búskaparligum atlitum til breidri samfelagslig atlit. Ein tunnil ella ein vegur kann til dømis skapa beinleiðis búskaparligar ágóðar upp á stutt sikt, men eisini meiri óbeinleiðis samfelagsligar (strukturellar) ágóðar upp á longri sikt. Vit eiga tó at fara nógv longri og eisini draga umhvørvið inn í okkara cost-benefit analysur.

Virksemið í samfelagnum gevur búskaparliga úrtøku. Hetta virksemið krevur íløgur. Til dømis kanst tú ikki reka fiskivinnu uttan skip, tú kanst ikki reka ferðavinnu uttan flogfør, tú kanst ikki reka almenna fyrisiting uttan kontór. Tá íløgur verða gjørdar, verður tískil hugt eftir, hvussu væl hetta loysir seg í mun til ta úrtøku, tað kann geva komandi árini. Hetta er tó ein ov snævurskygd fatan.
Einhvør búskaparlig úrtøka hevur nevniliga eisini ein umhvørvisligan kostnað – stórt sum smátt. Sumt virksemi dálkar meiri enn annað, men alt dálkar. Hetta merkir eisini, at eitthvørt virksemi kann umhvørvis-rationaliserast. Umframt at seta upp peningaligar roknskapir áttu virki, stovnar v.m. eisini at sett upp grønar roknskapir. Hetta kann sjálvandi gerast meiri og minni neyvt, men sjálv tankagongdin er við til at gera dálkingina sjónliga. Ein rúgva av smáum broytingum kunnu tilsamans skapa eina umhvørvisvinarligari framleiðslu, tað veri seg á almenna kontórinum ella á privata aliøkinum.

Alt ger mun!

Tó er sumt, ið ger størri mun enn annað. Føroyski búskapurin telist millum teir mest dálkandi í heiminum. Hetta millum annað, tí at ein so stórur partur av búskapinum beinleiðis ella óbeinleiðis er tengdur at flutningi. Hetta er vansin við at vera eitt fjarskotið oyggjaland. Føroyar sum samfelag eiga at hugsa um grøna heildarroknskapin. Tað er sumt vinnulív, ið er óneyðuga dálkandi. Skulu vit hava so nógv fiskifør? Skulu vit flúgva so nógv? Skulu vit menna shipping-vinnuna. Skulu vit menna cruise-vinnuna? Skulu vit hava so nógva aling? Og ikki minst: skulu vit brúka so nógv, sum vit gera? Vit hava higartil sæð allar hesar vinnur sum inntøkur, ið hava skapt vakstrarmøguleikar og harvið arbeiðspláss og skattainntøkur. Av tí at vakstrar-diskursurin framvegis er ráðandi í Føroyum, hava vit lyndi til at taka avgerðir, ið eru í tráð við hesa tankagongd.

Vit gloyma tó, at allar hesar tungu vinnur eisini hava ein umhvørviskostnað!


Vit mugu velja okkara dálking við skili

Sjálvandi kunnu vit ikki gevast at framleiða, tí tá verður ikki ráð til at reka einar framkomnar Føroyar. Men vit eiga at velja okkara dálking við skili. Vit kunnu ikki dálka fyri einhvønn prís. Vit mugu hyggja eftir hvussu stórur búskaparligur vinningur er av dálkingini. Sum dømi er cruise-vinnan ein sera ivasom forrætning. Hon dálkar avbera nógv, men kastar relativt lítið av sær til føroyska samfelagið. Kringvarpið bar 26. Juni 2019 hesi tíðindi um stóra cruise-skipið Ventura: “Ventura lá við bryggju í Havn í dag. Og hvønn tíma útleiddi hon 9,6 tons av CO2, meðan hon lá still. Til samanberingar útleiðir alt tað føroyska samfelagið umleið 119 tons um tíman.” Er tað vert at lata vælbjargað útlendsk ferðafólk dálka so illa, samstundis sum tosað verður um at leggja eyka byrðar á lágtløntar føroyingar, ið longu eru illa sperdir?

Brúk av innfluttum vørum er eisini serstakliga dálkandi – bæði vegna framleiðslu og flutning – men sendir ein stóran part av búskaparliga vinninginum av landinum. Um vit í staðin í størri mun brúktu lokalt framleiddar tænastur, høvdu vit sligið tríggjar flugur við eitt smekk: 1) minni dálking vegna vøruframleiðslu, 2) minni dálking vegna vøruflutning og 3) meiri tænastuvirksemi í Føroyum. Ein win-win-win-støða.

Soleiðis eiga vit at hugsa okkum um, tá vit innrætta samfelagið. Hvussu fáa vit mest møguliga búskaparliga úrtøku fyri minst møguliga dálking?

Grundleggjandi eiga vit at skilja, at okkara dálking ikki bert stavar frá okkara heimligu framleiðslu. Tá vit keypa eina útlendskt framleidda vøru og flyta hana til Føroyar, er talan eisini um føroyska dálking. Tá útlendsk ferðafólk koma til Føroyar og keypa vørur í Føroyum, er talan eisini um føroyska dálking. Tá útlendsk skip leggja at í Føroyum, er talan eisini um føroyska dálking. Til ber at tosa um “bruttodálking” og “nettodálking”. Hóast hagtølini sum er bert telja nettodálkingina, eigur okkara grøna samvitska at telja bruttodálkingina. Einhvør føroyingur, ið brúkar eina fartelefon, er samsekur í umhvørvisdálkingini av kopar- og kobolt-námum í Zambia ella Congo. Dálkingin hjá einum føroyingi er júst líka ring sum dálkingin hjá einum kinesara ella amerikanara. Tað kann vera, at Føroyar eru ein dropi í havinum, men tað eru øll onnur øki við 50.000 íbúgvum eisini, um tey eru partar Týsklandi, Russlandi ella Nýsælandi.


Tað almenna má vísa á grønu kósina

Tá tosað verður um grønan politikk, bendist tosið rættiliga skjótt yvir á avgjøld. Fyri at stýra atburðinum hjá borgarunum, verður tosað um avgjøld á brennievni, avgjøld á kjøt, avgjøld á flogferðir o.s.fr. Eingin ivi er um, at slík búskaparlig regulerings-amboð hava sterkan virknað. Verða flogferðir tvífalt so dýrar, vil talið á flogferðafólki eisini minka munandi. Trupulleikin er, at í mun til progressiva skattin, har tey ríkastu gjalda lutfalsliga mest, eru avgjøld eitt slag av regressivum skatti. Avgjøld raka tey fátøku lutfalsliga harðari enn tey ríku. Fyri tey ríku bilar tað helst ikki so nógv, um tey skulu gjalda 40.000,- í staðin fyri 20.000,- fyri brennievni árliga. Fyri eitt fátækt húski vil hetta tó vera ein vanlukka. Skulu avgjøld leggjast á, mugu tey sostatt mótvigast við ymiskum stuðulsskipanum. Tað vilja eisini vera tey ríku, ið hava ráð at keypa ein Tesla ella gera íløgur í jarðhita. Tey fátøku mugu sláa seg til tols við sínum gamla Suzuki og síni gomlu, slitnu fýring.

Sostatt kennist umhvørviskjakið viðhvørt rættiliga elitert. Politikarar vilja gjarna leggja avgjøld á borgarar og vinnulív, men hava minni hug at spara sjálvir. Í grundini átti tað almenna at víst vegin á grønu kósina. Tað almenna átti at verið flaggberi fyri grønu umstillingina. Sjálvandi átti tað almenna at verið pionerur innan grøna upphiting, elbilar o.sfr. Sjálvandi átti tað almenna at ferðast minni uttanlands, tað veri seg fyrisiting, stovnar og almenn partafeløg.

Í grundini átti landið á hvørjum ári at gjørt eina orku-fíggjarlóg, ið sýnir hvussu nógv ymiska almenna virksemið brúkar av orku. Á hendan hátt fingu vit svart upp á hvítt at vita, hvussu stór orkubrúkið var í mun til játtanina á fíggjarlógini. Tá eru vit longu væl ávegis eini cost-benefit analysu. Fyri hvørt fíggjarár kundi verið kravt, at orkubrúkið varð lækkað, umframt at partur av orkubrúkinum varð elgjørt. Tað er rætt, at í orkubrúki fyllir tað almenna lítið í mun til tað privata, men hinvegin hevði tað almenna bæði gingið fremst sum eitt gott dømi og hevði eisini sett nakrar standardir fyri hvussu vit skulu útrokna orkubrúk og orkubland (energimix).

Hetta kundi eisini við tíðini verið galdandi fyri kommunurnar. Trupulleikin er tó, at summar kommunur eru sera ídnaðartungar. Tá er munandi truplari at lækka orkubrúkið. Her traðka vit á eitt sera eymt punkt. Higartil hevur ídnaður verið sæddur sum nakað eintýðuga gott. Ídnaður og framburður hava verið tvær síður av somu medalju. Í framtíðini fara borgarar tó neyvan at góðtaka hesa stóru dálkingina, ið fer fram kring um í landinum. Heldur fara borgarar – serliga teir vælbjargaðu – at búseta seg í reinastu kommununum, bæði fyri at sleppa undan beinleiðis ávirkan av dálkingini, men eisini fyri at sleppa undan svørtu samvitskuni, ið stendst av dálkingini. Kommunurnar fara sannlíkt at kappast um at vera reinar og grønar, soleiðis at tær kunnu draga vælbjargaðar íbúgvar til sín.

Tað er lítið, ið bendir á, at grøna rákið fer at venda í bræði – tvørt ímóti. Ídnaðarfyritøkur vilja sum vera man stríðast ímóti gongdini, men fara einans at megna at útseta pínuna. Tær kommunur, ið ikki taka tey neyðugu grønu fetini vilja við tíðini gerast eftirbátar, ið fáa trupult við at klára seg í kappingini um tey nýggju “postmateriellu” ættarliðini.

Neyðugt er onkursvegna at leypa upp á grøna vognin, áðrenn hann koyrir undan okkum.

Sámal Matras Kristiansen,
samfelagsfrøðingur

Wednesday, June 19, 2019

Heilsan – hitt nýggja stættarstríðið



Prentað sum tíðargrein í Norðlýsinum 19. juni 2019

Stundum hoyrast fólk harmast um, at vit hava fingið dekan ov strangar heilsunormar. Kostráð, lyftir peikifingrar, ávaringar og forboð eru gerandiskostur í dagsins samfelagi. Harumframt floyma socialu miðlarnir yvir við vælvandum kroppum, maratonrenningum, Rynkeby-tíðindum, fitness-selfies og sunnum máltíðum – alt sjálvandi kryddað við stórum, reypandi smílum ella erpnum eygnabráum. Úrslitið er, at vit øll ganga runt við ringari samvitsku.

Hetta er bæði gott og ringt. Lat okkum byrja við tí ringa.

Ja, tíðarinnar heilsurák førir við sær samvitskubit, samleikakreppur og í ávísan mun psykologiskar trupulleikar sum t.d. anoreksi, angist, lágt sjálvsvirði o.l. Eisini eru tað nøkur fólk, ið eru fødd við kroppum, ið liggja uttanfyri tíðarinnar kropsidealir. Hetta eru veruleikar, ið eiga at takast í álvara. Tað er ikki í lagi at happa fólk, ið ikki liva upp til krops- og heilsukrøvini. Tað er heldur ikki í lagi at siga, at hesi bara skulu ”taka seg saman”. So væl spælir klaverið ikki.

Eitt er, at vit í stóran mun verða stýrd av okkara kropsligu tørvum og tí hava avbera trupult at skifta kós, serliga hvat viðvíkur kosti, royking o.l. Vit eru bundin at okkara ”habitus”. Harumframt vilja nógv reagera við verjumekanismum, um tey kenna seg kritiserað. Tað, ið var ætlað sum ein hjálp, kann kennast sum ein hóttan. Kanska venda tey skjútsinum og ákæra kritikararnar fyri at vera heilsufanatikarar v.m. Ella koma tey við klassisku krønikuni: ”Tann tíðin, tey heilsugóðu liva longri, hava tey brúkt upp á at venja. Hvat er tá vunnið?”

Tó er eingin orsøk at skola barnið út við baðivatninum.

Hóast summi ikki megna at liva upp til heilsunormarnar í samfelagnum, er økta fokusið á kroppin sunt. Vit menniskju eru ikki ”viljaleysar verur”, ið sveima tilvildarliga runt í einum kaotiskum heimi. Ei heldur eru vit fult ”rationellar verur”, ið taka allar avgerðir út frá vísindaliga grundaðari vitan. Vit eru bæði og – og meiri enn. Fyrst og fremst eru vit menniskju ”socialar verur”, ið í stóran mun eru eitt avrit av tí sociala veruleika, vit liva í. Summi eru gaman í meiri viljaleys enn onnur, summi eru gaman í meiri rationell enn onnur. Samlað sæð eru vit tó í høvuðsheitum eitt produkt av okkara samfelagi – pluss/minus. Sigast skal tó, at ”samfelag” í hesum føri ikki bert merkir Føroyar, men øll tann mentanar-sferan, ið ávirkar okkum dagliga. Vit eru til dømis ógvusliga ávirkað av amerikanskari fast food-mentan, hóast nógv ikki geva sær far um tað. Tað kennist so natúrligt, men er í grundini rættiliga nýtt. Tað sama kundi verið sagt um royking, ið í stóran mun er avleidd av amerikonskum filmum.


Nýggir kropsnormar til eitt nýtt samfelag
Vit menniskju liva í dag í heilt øðrvísi samfeløgum enn vit søguliga hava gjørt. Tey fyrstu nógvu áratúsundini av mannasøguni livdu vit sum samlarar/veiðufólk í kapping við onnur villini djór. Í eini slíkari ótryggari tilveru var neyðugt at brúka nógva tíð og orku at skava sum mesta føði til sín. Lívið var stutt og vandamikið. Dugnaskapur og styrki vóru altavgerandi fyri at yvirliva.

Við tíðini mentu menniskju landbúnað og kundu sostatt tryggja sær goymslur av mati, bæði við at goyma avgrøðir ella halda húsdjór. Tilveran gjørdist tryggari, men var framvegis sera orkukrevjandi, eisini tí ovaru stættirnar kraddaðu ríkidømið til sín, meðan lægstu stættirnar trælkaðust á hungursmarkinum. Síðani hevur menniskjan ment seg tøkniliga, soleiðis at vit nærum ikki nýtast lyfta hond frá síðu fyri at fáa fatur á okkara mati. Sjálvt bøndur og fiskimenn arbeiða í dag mest við at trýsta á knøttar. Okkara kropsligi orkutørvur er minkaður munandi, samstundis sum vit hava meiri føði enn nakrantíð áður. Vit liva í einum ”yvirflóðar-samfelagi”.

Trupulleikin er, okkara føðslunormar ikki eru broyttir samsvarandi okkara livihátti annars. Nógv okkara eta framvegis, sum um vit hava tungt, kropsligt arbeiði. Vit síggja hetta við, at alsamt fleiri dragast við yvirvekt ella fiti. Støðan er enn ikki so ring sum í USA, men vit eru væl á veg tann vegin. Vit eiga av sonnum at síggja USA sum eina framtíðar mynd av hvar vit kunnu enda, um vit ikki ansa okkum. Vit vilja treyðugt ásanna tað, men vit mugu læra okkum at eta minni og betri og at íðka meiri ítrótt.

Viðvíkjandi føðini er talan bæði um at eta minni nøgdir, men samstundis at eta betri góðsku. Hetta skuldi verið møguligt, tí tað vit spara upp á kvantitet, kunnu vit heldur brúka upp á kvalitet. Heldur enn at eta stórar nøgdir av vánaligum ídnaðarkjøti, eiga vit at eta smærri nøgdir av hágóðsku kjøti. Heldur enn at eta grønmeti við øllum møguligum eiturevnum, eiga vit at eta økologiskt grønmeti. Heldur enn at lata mat fara til spillis, eiga vit at eta tað, vit eiga, áðrenn vit keypa nýtt.

Hetta er sjálvandi lætt at siga, um man hevur góða inntøku. Tó er ikki líka lætt hjá einligum foreldrum við fleiri børnum at liva upp til hesi ideal. Vit hava tí enn sum áður ein stóran føðsluójavna í samfelagnum. Hesin ójavni er tó grundleggjandi broyttur: Fyrr høvdu fátøk ikki ráð til nóg nógvan mat. Nú hava fátøk ikki ráð til nóg góðan mat. Hetta hevur eisini heilsuligar avleiðingar. Fiti er ikki bert ein avleiðing av ov nógvum mati, men eisini av ov vánaligum mati! Hetta er ein av orsøkunum til fitifarsóttina í USA.

Fiti er ikki einasta avleiðingin av vánaligum lívsstíli. Tað slær eisini út gjøgnum allar møguligar kropsligar og sálarligar sjúkur. Fáastaðni síggjast stættarmunir so týðiliga sum innan heilsuøkið. Hóast vælferðarsamfelagið í stóran mun hevur javnað livikorini hjá fólki út, er ójavnin framvegis risastórur innan heilsuøkið. Serliga lágt útbúnir, einligir menn eru í vandabólkinum fyri at feila alt millum himmal og jørð, tá teir koma upp í árini. At teir eisini hava lítlan hug at fara til lækna ger bara støðuna enn verri.

So mikið fyri javnstøðu!


Skal fitness vera eitt alment tilboð?
Ójavnin í samfelagnum er sostatt í stóran mun fluttur yvir á heilsuna.

Siðvenjan er í dag, at primera- og sekundera heilsuverkið er í høvuðsheitum alment fíggjað. Sostatt er tað ókeypis ella bíligt at fáa heilsutænastur og veitingar, um tær bagir okkurt. Alt gott um tað.

Verri er tó statt við fyribyrgingini. Nógvar kommunur veita sínum senior-borgarum ókeypis ella bíligar ítróttartænastur. Um lívsstílssjúkur skulu fyribyrgjast, má tó farast í gongd nógv fyrr enn hetta, kanska longu í 30’unum. Sum er sita ítróttarfeløg í stóran mun á fitness-geiranum, og ítróttarfeløgini hava nógv góð tilboð fyri børn, ung og tey í bestum aldri. Tá vit koma upp til stóra bólkin av miðaldrandi, knípir tað tó við tilboðum. Hesi mugu sjálvi keypa sær ítróttarklæði, tekna seg til fitness-centur o.l. Fyri tey flestu er hetta helst ivaleyst nøktandi, men vit hava eisini ein stóran bólk av fólkum, ið ikki megna at taka seg saman til hetta.

Vit hava ikki bert ein heilsuójavna, men eisini ein fitness-ójavna. Nógv av teimum, ið hava størstan tørv á at íðka, kundu ikki funnið upp á at íðka. Fyri tey er ítróttur at hyggja eftir enskum fótbólti í sjónvarpinum. Tí er gott, at nýggir heilsunormar eru við til at geva hesum fólkum ringa samvitsku, so tey kunnu hála seg upp úr sofuni. Hetta er tó ikki nóg mikið: vit eiga eisini at hava tilboð, ið hóska til hesi ”fitness-fremmandu” fólkini. Eisini eru nøkur, ið ikki hava ráð til at gjalda limagjald og setast aftur av hesi orsøk. Eisini kann vera langt hjá summum at koma til fitness-tilboð – serliga um tey ikki hava atgongd til bil.

Rættiliga ymiskt er hvørjar fitness-tænastur kommunur bjóða. Summar bjóða einki, meðan aðrar hava eitt breitt úrval av kvøldskúlatilboðum. Summar kommunur hava svimjihøll, aðrar ikki. Summar kommunur hava eldra-fitness, aðrar ikki. Heilsuójavnin verður sostatt enn ógvusligari, um tú ert so óheppin at búgva í eini kommunu við fáum fitness-møguleikum. Kommunala sundurbýtið ger sostatt heilsuójavnan størri enn hann annars hevði verið.

Av røttum áttu bæði land og kommunur at havt eina skipaða ætlan fyri hvussu fólk flest kunnu aktiverast kropsliga. Tað er alneyðugt at fyribyrgja, tí annars verður tað hvaðna dýrari í hinum endanum.


Ítróttur er eisini felagsskapur
Herfyri var Krúnprinsurin í Føroyum við sínum ”Royal Run” og royndi at selja boðskapin um kropsligt virkni. Tað snýr seg nevniliga ikki um at vinna á øðrum, men um at vinna á tær sjálvum. Tað er umráðandi fyri einhvønn at kunna gerast ein betri menniskja hvønn dag. Tað er ikki bert eitt samfelagsligt krav. Tað snýr seg fyrst og fremst um eina sunna sál í einum sunnum kroppi. Uttan ein sunnan kropp, vilt tú sum persónur spakuliga missa virkisføri – eitt lítið sindur hvønn dag – til tú at enda hevur fingið okkurt álvarsligt lívsstílsbrek, ið veruliga ger tær trupult at liva upp til tínar ambitiónir.

Ja, tað er strævið at lyfta seg upp úr sofuni, men tað verður hvaðna strævnari, um tú ikki gert tað!

Royal Run er eitt inkluderandi átak, har málið er at geva øllum pláss at gerast partur av felagsskapinum:
- Måske er du vant til at gå, men vil jagte en målsætning om at gennemføre 1,6 km i løb
- Måske er du vant til at løbe og vil gerne slå din rekord på 10 kilometer
- Måske er du inaktiv og har brug for et lille skub til at komme i gang
- Måske har du travlt i hverdagen og ser Royal Run som en mulighed for kvalitetstid med familien
- Måske er du handicappet og vil deltage i idrætsfællesskabet på lige fod med alle andre
- Måske er du i forvejen aktiv i idrætsfællesskab og vil støtte op om endnu en løbefest
- Måske er du ramt af ensomhed og øjner det sociale samvær i idrætsfællesskabet

Hetta eru skilagóð orð. Ítróttur er ikki ein reint instrumentellur aktivitetur, ið skal setast ígongd við rationellum vilja. Ítróttur snýr seg um felagsskap og um at byggja nakað saman við øðrum. Vilt tú veruliga liva upp til heilsunormarnar, ið samfelagið krevur, so mást tú eisini fáa viðurkenning frá øðrum. Fyri tey meiri individualistisku kann tað vera sakin at íðka í einsemi, men fyri tey flestu skal ítrótt íðkast í felagsskapi. Kommunurnar eiga eisini at bera so í bandi, at øll fáa møguleika at gerast partur av lokalum, ítróttarligum felagsskapum. Hetta kemur ikki av sær sjálvum. Tað nyttar einki at niðra fólk, ið liggja passivt í sofuni. Tað nyttar hinvegin at viðurkenna fólk fyri teirra aktivu luttøku.

Heilsa er ikki bert ábyrgt hins einstaka, men eisini okkara felags ábyrgd!


Sámal Matras Kristiansen,
samfelagsfrøðingur



Greinin liggur eisini á heimasíðuni hjá Norðlýsinum

Thursday, May 23, 2019

Prinsar, prinsessur og pandabjørnir



Prentað sum tíðargrein í Norðlýsinum 21. mai 2019

Flestu tykkara hava helst sæð tær: pandabjørnirnar Xing Er og Mao Sun í djóragarðinum á Frederiksberg. Bert fá tykkara hava tó hoyrt um hugtakið ”Soft power”. Pandabjørnir eru eitt frálíkt dømi um ”Soft power” ella ”bleytt vald”. Men tað hevur ikki nakað við teirra bleyta pels at gera...

Vald merkir vanliga, at A kann ávirka B til at gera nakað, ið B annars ikki hevði gjørt. Vald kann eisini vendast við, soleiðis at A kann ávirka B til ikki at gera nakað, ið B annars hevði gjørt.

Til dømis kann Kina (A) ávirka Danmark (B) til ikki at finnast at mannarættindabrotum í Tibet, tí um Danmark ger tað, missir tað kanska sínar pandabjørnir. Tað hevði ikki verið gott fyri Zoologiska havan ella danska ferðavinnu sum heild. Kina kann eisini ávirka Danmark til at vera vinarliga sinnað mótvegis kinesiskum fyritøkum sum Huawei.

Pandabjørnir hava øgiligt vald!

Ymisk lond hava ymisk sløg av bleytum valdi. Amerikanarar hava Hollywood, onglendingar Premier League, Noreg hevur nobelheiðurslønir o.s.fr. Sjálvt ófrælsa Tibet hevur sín Dalai Lama í útlegd í Norðurindia. Hann ferðast runt kring heimin og útinnir sítt bleyta, buddhistiska vald.

Tó eisini Kina roynir at tøla síni grannalond við buddhismu. Andsøgnin er, at Kina sostatt brúkar tibetansk ikon sum buddhismu og pandabjørnir í sínum stríði móti Tibet. Sera gott spinn, má sigast.

Bleytt vald kann vera so mangt og kann brúkast á ymiskan hátt. Hóast øll lond hava nakað av ”bleytum valdstilfeingi”, er hetta valdið tó sera ójavnt býtt. USA er t.d. bæði eitt militert og mentanarligt stórveldi. Yvirvøldin hjá enska málinum gevur annars øllum ensktalandi londum eitt risastórt valdstilfeingi, ið ger teirra mentan lættari atkomuliga enn t.d. russiska, turkiska ella kinesiska mentan.

Lond sum Kina, Russland og Qatar royna tó at keypa seg til meiri bleytt vald við at vera vertir fyri stórar, altjóða ítróttarstevnur ella við at hava enskmæltar, altjóða miðlar.

Sambært uppgerðini ”Soft Power 30” * hjá bretsku samskiftisfyritøkuni ”Portland” høvdu Stórabretland, Frankaríki, Týskland, USA og Japan mest bleytt vald í 2018. Eisini eru tey fýra norðurlondini Svøríki, Danmark, Noreg og Finnland við á topp 15, serliga tí londini hava sera vælvirkandi stjórnir og samfelagsbygnaðir. Tað sigur seg sjálvt, at Norðurlond ongan møguleika hava at fylgja við kapprenningini um ”hart vald” (m.a. vápnamegi), men verður hugt eftir bleyta valdinum, eru Norðurlond sum heild at meta sum stórveldi! Sviar hava leingi erpað sær av at vera ein ”humanitär stormakt”, tó at hendan fasadan av álvara hevur fingið skøvur í lakkið seinastu árini.


Prinsar og prinsessur sum bleytt vald

Danska ríkið hevur ymiskt bleytt valdstilfeingi. Eitt gott dømi er Kongshúsið. Kongshúsið noyðist at útinna sítt bleyta vald, tí hetta er júst høvuðsgrundgevingin fyri at hava eitt Kongshús. Nýggjárstalurnar hjá Drotningini eru ikki tilvildarliga orðaðar. Drotningin ynskir tilvitað at føra bleytt vald gjøgnum sín symbolikk og sín ”vísdóm”. Hon megnar við sínum bleyta valdi at savna saman Danska ríkið og skapa eina kenslu av at hoyra til. Hetta eydnast framúr væl. Danska kongshúsið er serstakliga vælumtókt, og hetta gevur enn betri møguleikar at fremja bleytt vald í verki. Bleyta valdið hjá Kongshúsinum strekkir seg enntá út um landoddarnar og ikki minst út til smærru londini í Ríkisfelagsskapinum: Grønland og Føroyar.

Tað er neyvan nøkur tilvild, at Lars Løkke Rasmussen valdi at skriva út val sjálvan Grundlógardagin. Tað er heldur ikki nøkur tilvild, at Krúnprinsurin kemur á vitjan stutt áðrenn valið. Tað er heldur ikki nøkur tilvild, at Krúnprinsurin leggur Royal Run júst í Klaksvík, har nógvar sjálvræðisatkvøður eru. Øll hesi viðurskifti eru sósað væl og virðiliga inn í hvørt annað.

Magni Arge, fólkatingsmaður, hevur speiskliga víst á, at sjálvur sjálvstýrishøvdingin eisini er vorðin sósaður inn í bleyta valdið hjá Kongshúsinum: ”Sum kortini eru blandað nú, fer borgarstjórin í Klaksvík at pynta seg við prinsavitjan til Royal Run og fjálga um kommunukassan við donskum avlátspengum - um somu tíð, sum formaðurin í Sjálvstýri agiterar harðliga ímóti hvørjari krónu frá Løkke.” **

Danska Kongshúsið er tað sama fyri Danmark, sum pandabjørnir eru fyri Kina. Talan er um diplomatiskt snildi, ið knýtir sambond millum ríki. Bæði prinsar, prinsessur og pandabjørnir eru ”bleytt vald”. Bæði Mao Sun og Isabella prinsessa hava eisini ein greiðan ”cute-faktor”. Danska ríkið hevur gaman í eisini ísbjørnir, men munurin er, at Kina hevur einaræði upp á pandabjørnir, meðan nógv ymisk lond hava ísbjørnir. Kinesarar gera sjálvandi sítt fyri at tryggja, at eingin annar fær atgongd til pandabjørnir av slagnum Giant Panda. Sostatt eru allar pandabjørnir kinesisk ogn og verða bert læntar út til kinavinarlig lond.

Summi vilja vera við, at danir hava lagt seg skerflatar fyri at fáa hesar fittu bamsurnar. Aftanfyri liggja ein rúgva av peningaligum áhugamálum. Sjálvandi hava tær fyritøkur, ið hava sponsorerað stásiliga pandabúrið, eisini fingið nakrar góðar kinesiskar handilssáttmálar afturfyri. Gaman í eru pandabjørnirnar kærkomnar fyri danska ferðavinnu, men búskaparligu sambondini, ið pandadiplomatiið knýtir, eru enn meiri kærkomin. 

Tað sama kann sigast um danska Kongshúsið. Summi síggja hetta sum eina óneyðuga og órættvísa útreiðslu. Veruleikin er tó, at Kongshúsið skaffar dønum framúr handilssambond við nógv onnur lond, har monarkiskur symbolikkur framvegis er í hásæti, m.a. rík, arabisk lond.

Gaman í hevur danska Kongshúsið nærum einki stjórnarskipanarligt vald, men hinvegin hevur tað upp í rúgvur av ”symbolskum valdi”. Hetta valdið kann vekslast til alskyns fyrimunir, bæði í mun til onnur lond, men eisini innlendis og í ríkisfelagsskapinum. Symbolska valdið er í høvuðsheitum immaterielt, men kemur eisini til sjóndar sum elefantordanir, riddarakrossar, fortjenstmedaljur og annað kongsligt bringuprýði. Kostnaðurin fyri hetta er piparnøtur í mun til tey sambond, ið kongshúsið fær knýtt afturfyri.

Kongshúsið er snøgt sagt ein framúr íløga fyri Danska ríkið.



Kongsveldi eru mest demokratisk

Í Føroyum hava vit ymisk sløg av sjálvræðisfólkum. Nøkur teirra eru sonevndir ”republikanarar”, ið hava ideologiskt ilt av kongshúsum. Onnur ynskja bara meiri sjálvræði, líkamikið hvussu barnið eitur. Neyvan eru øll tjóðveldisfólk republikanarar, men kundu væl livað við einum slagi av ”commonwealth”, eins og t.d. Nýsæland ella Canada. Republikanarar føra hinvegin fram, at republikkir eru besti háttur at skipa eitt samfelag, millum annað tí at republikkir eru meiri fólkaræðisligar enn kongsveldi. Hetta sær gott út í teoriini, men hevur ikki hald í veruleikanum.  

Economist Intelligence Unit *** ger á hvørjum ári ein lista yvir hvussu demokratisk ymisk lond eru. Verður hugt eftir hesum lista, sæst at av teimum 15 mest demokratisku londunum (Full democracies) eru 9 monarki. Hesi eru:
1. Noreg
3. Svøríki
4. Ný Sæland
5. Danmark
6. Canada
9. Australia
11. Niðurlond
12. Luxembourg
14. Stórabretland

(Nummar 2, 7, 8, 10, 13 og 15 eru Ísland, Írland, Finnland, Schweiz, Týskland og Uruguay.)

Tað er sostatt ein sannroynd, at nógv av teimum mest demokratisku samfeløgunum eru konstitutinell monarki – antin kongsveldi ella hertogveldi. Hetta merkir sjálvandi ikki, at lond uttan monark gerast minni demokratisk, men tað merkir í hvussu er, at kongsveldi ikki er ein forðing fyri eitt høgt demokratiskt støði – tvørt ímóti. Møguliga skapa kongshúsini í grundini eina symbolska savning, ið ger tað lættari hjá tjóðini at kenna seg sum eina eind? Tað er í hvussu er ein hypotesa.

Í hinum endanum síggja vit tað tragikomiska: at nøkur av teimum minst demokratisku londunum: Norðurkorea og Congo kalla seg demokratisk, nevniliga: ”Democratic People's Republic of Korea” og ”Democratic Republic of the Congo”. Tó teljast eisini nøkur monarki millum minst demokratisku lond, mest eyðsýniliga Saudi Arabia.

Hevur tú eina mammu ella ommu, ið gongur høgt upp í Kongshúsið og trúføst lesur Billed-Bladet ella Se og Hør, skalt tú sostatt ikki óttast, at hon hevur totaliterar tendensir. Slíkur lesnaður er eingin hóttan móti hennara demokratiska sinnalagi, beint tvørt ímóti.

Ofta eru tað tey, ið rópa harðast um ”frælsi”, ið ynskja at skerja tað mest møguligt. Alskyns kollveltingar eru framdar undir slagorðinum ”frælsi”. Ofta førdu hesar kollveltingar heldur til ófrælsi, sum t.d. á Cuba. Hinvegin mentu nógv europeisk kongsveldi seg trygt og spakuliga frá einaveldum til fólkaræði.

Heldur enn at ynskja kongshúsið niður og norður, eiga vit kanska heldur at ynskja okkum meiri royalan akivitet her á Klettunum. Tað hevði í hvussu er verið gagnligt fyri ferðavinnuna.


Sámal Matras Kristiansen,
samfelagsfrøðingur


* The Soft Power 30. A Global Ranking of Soft Power 2018. Portland PR Ltd. og The USC Center on Public Diplomacy
** Tá kloyvdar tungur tala um pengar. Magni Arge, nordlysid.fo, 9. mai 2019
*** Democracy Index 2018. The Economist Intelligence Unit. (eiu.com)

Fast samband til útoyggjarnar

Prentað sum kronikk í Norðlýsinum 16. oktober 2019 Heystið er komið og kring landið verða fjøllini gingin. Seyðurin fyllir nógv hjá fø...