Sunday, August 6, 2017

Valið millum arbeiði og frítíð

Prentað sum kronikk í Dimmalætting 4. august 2017

Í løtuni hava nógvir føroyingar summarfrí. Dagligu pliktirnar eru lagdar til síðis nakrar vikur, og tíð er í staðin til at gera summi av teimum tingunum, ein ikki fær tíð til dagliga. Nú hevur tú høvi at ganga handan fjalltúrin, tú so leingi hevur ætlað tær. Nú hevur tú høvi at flota tær bátin, ið hevur staðið í neystinum síðani farna heyst. Nú hevur tú høvi at vitja familjulimirnar, ið tú ikki hevur sæð síðani á jólum. Nú hevur tú høvi at gera øll tey tingini, tú hevur havt ringa samvitsku um seinastu nógvu mánaðirnar.

Longu fingið stress av at lesa hesa greinina? Ja, tað er strævið at halda summarferiu, um tað fylgja so nógvar pliktir við. Hevði tað ikki verið betri, um tú hevði tíð til alt hetta leypandi gjøgnum árið?

Tað eru nógv eldri fólk, ið koma í eina samleikakreppu, tá tey gerast pensjónistar og ikki longur hava arbeiðið at halda seg til. Tey eru vorðin so heft at sínum arbeiði, at tey ikki megna at liva uttan tað. Arbeiðið er nærum vorðið eitt rúsevni. Hinvegin hoyrist eisini frá fólkum, ið angra at tey hava arbeitt so nógv heldur enn at nýta meiri tíð til onnur viðkomandi ting, m.a. familju, vinir og børn. Eg haldi við bretska filosofinum Bertrand Russell, at ”... a great deal of harm is being done in the modern world by belief in the virtuousness of work, and that the road to happiness and prosperity lies in an organized diminution of work.(úr ”In Praise of Idleness”)

At arbeiða er sum vera man eitt samfelagsligt normkrav, men tað er eisini partvíst eitt persónligt val. Gaman í verða vit í stóran mun stýrd av teimum ógvusligu protestantisku normunum, ið virka við til at Føroyar – saman við Íslandi – liggja ovast í uppgerðum yvir arbeiðsvirkni (Nordisk Statistik 2016). At velja arbeiði frá er sostatt ikki nøkur einføld gerð, um man er føroyingur.

Í síðsta enda er og verður tað tó eitt val. Valið stendur millum: hvussu nógv vilt tú arbeiða, og hvussu nógva frítið vilt tú hava. Hetta er einfalt sett upp, og sum eg fari at vísa á seinni í hesi kronikk, er tað ikki altíð so einfalt.


Val av lívsformi

Tað er sera ymiskt, hvussu fólk innrætta sítt lív, og millum annað hevur vektin millum arbeiði og frítíð nógv at siga. Summi arbeiða meiri, summi arbeiða minni. Summi arbeiða næstan alla tíðina, meðan tey eru vakin, meðan onnur hugsa sera nógv um sítt arbeiði, meðan tey hava frí – lesa kanska fakbøkur heldur enn fagurbókmentir. Tó er ein tann vanligasti lívsformurin tann sokallaði ”lønarbeiðaralívsformurin”, har man arbeiðir eitt ávíst tímatal hvønn yrkadag og síðani gloymir mest sum alt um arbeiðið, til man møtir aftur til arbeiðis dagin ella vikuskiftið eftir.

Hvussu so víkir og vendir, so fyllir arbeiðið avbera nógv hjá føroyingum, og er mítt ynski ikki at traðka niður á tey, ið arbeiða nógv. Summi kundu tó uppiborið eitt sindur av kritikk, tí tey kanska hava ment okkurt slag av ”workaholismu”, tvs. ein sjúkligan tørv á at arbeiða alt ov nógv. At orðið workaholisma minnir nógv um alkoholismu, er eingin tilvild. Talan er í báðum førum um at vera bundin at onkrum uttan at kunna leggja tað frá sær. Vit hava í Føroyum lyndi til at síggja arbeiði sum nakað gott og yvirarbeiði sum enn betri. Men kanska er vert at steðga á eitt bil og hugsa, um tað nú veruliga er pengarnar vert at gera hatta eyka arbeiðið, ið tær stendur í boði.

Mítt ynski er, at fólk eru meiri umhugsin, tá tey velja sær lívsform. Tað er ikki neyðugt altíð at gera júst sum samfelagsnormarnir krevja. Tað er møguligt at broyta mynstur og liva á ein annan hátt enn foreldrini gjørdu ella sum grannarnir vænta. Ynskir tú at hava ein ”karrierulívsform”, so ger tað. Ynskir tú at hava ein ”sjálvstøðugan lívsform”, so ger tað. Tú skal bara minnast til, at val av livsformi hevur djúptøknar avleiðingar fyri tína lívsførslu. Tú kanst koma til at innrætta títt lív soleiðis, at arbeiðið tekur so nógva tíð og krevur so nógvar kropsliga og mentala orku, at tú illa fært tíð og orku til øll hini viðurskiftini, tú kundi droymt um.












Ovurstórar materialistiskar ambitiónir

Ein høvuðsorsøk til at arbeiða er sjálvandi meining, prestisja, gerandisrutina o.l. Men tað slepst ikki uttan um, at lønin er ein avgerandi orsøk til at arbeiða. Um tú kennir nógva meining við tínum arbeiði, kann tað eisini vera meiningsfult at arbeiða munandi meiri enn teir 40 tímarnar, fólk vanliga arbeiða um vikuna. Hetta er fult út í lagi, so leingi tú ikki byrjar at svíkja tíni nærmastu, tína familju, tínar vinir o.s.fr. Og enn týdningarmeiri: so leingi tú ikki byrjar at svíkja tínar egnu psykologisku og fysiologisku tørvir. Ovurarbeiði kann – uttan at tú varnast – gera seg inn á bæði krops- og sálarstøðu tína. Fyri bert at nevna tvær møguligar avleiðingar burtur úr rúgvuni: blóðproppur og stress.

Hóast tær dámar at arbeiða, mást tú altíð vera tilvitaður um, hvar markið fyri arbeiðið gongur. Tað ber ikki til áhaldandi at pressa teg sjálvan til tað ytsta.

Tó, ikki øll hava møguleikan at frávelja arbeiði. Orsøkin kann yvirskipað orðast undir eini yvirskrift: ”ovurstórar materialistiskar ambitiónir”. Hevur man vant seg við at ganga í fínastu klæðunum, ferðast við familjuni til subtropisk paradís hvørt ár, altíð hava tann nýggjasta flatskíggjan ella skifta køkin út við jøvnum millumbilum, so krevur hetta eina stóra inntøku. Um man hevur stóra gleði av øllum hesum fínu tingunum, so er at gera tað. Man skal bara vera greiður yvir, at tað kostar pengar – og at pengar hjá flest øllum menniskum eru tað sama sum tíð.

Ein annar formur fyri ovurstórar materialistiskar ambitiónir kann liggja í skuldarbinding. Var tað neyðugt at byggja hús tíni størri enn grannans? Var tað neyðugt hjá tær at taka lán fyri at gera alt rundan um húsini liðugt beinanvegin? Var tað neyðugt við hasi dupultu garasjuni? Og var tað neyðugt at keypa ein spildurnýggjan luksusbil? Nei, sjálvandi var einki av hesum neyðugt. Hetta eru alt val tú fremur, tí tú hevur høgar materialistiskar ambitiónir. Tú kundi saktans klárað seg við einum eldri húsum og einum brúktum bili, ið kundi staðið úti á skervtúninum.

Við lægri skuld høvdu tit sostatt havt nógv víðari fíggjarligt rásarúm. Tit høvdu ikki havt fyri neyðini at arbeiða yvir. Tit høvdu kanska enntá kunnað arbeitt niðursetta tíð, um tit høvdu hug til tað.


Tey ókeypis virðini

Humlan í øllum hesum er, at tað finnast onnur virði enn materialistisk virði. Og tað finnast eisini onnur virði enn peningagjørd virði. Hervið ikki sagt, at materialistisk og peningagjørd virði ikki eru góð virði, sjálvandi eru tey tað. Í stóran mun eru tey alneyðug fyri okkara vælferð. Trupulleikin er heldur, at samfelagið í dag hevur heldur stórt lyndi til at fokusera á materialistisk og peningagjørd virði. Hesi eru sum vera man sjónlig og hava ofta ein alment góðtiknan prís (ofta marknaðarprís), ið kann síggjast hagtalsliga aftur í bruttotjóðarinntøkuni.

Men prísur og virði nýtist ikki at vera tað sama. Um tú keypir ein bil fyri 50.000,- ella 250.000,- so hevur tann seinni sjálvandi hægri prís og eisini hægri søluvirði. Men um ambitiónin einans er at kunna flyta seg trygt frá A til B, so er nyttuvirðið av dýrara bilinum undir ongum umstøðum fimm ferðir størri. Uttan iva er dýrari bilurin munandi betri, men neyvan so nógv betri.

Á sama hátt eru eisini ókeypis virði, ið kunnu hava ómetaliga stórt nyttuvirði fyri fólk. Einhvør føroyingur kann fara á seiðaberg og syfta sær nakrar seiðir. Hetta er ikki peningagjørt, men hevur tó eitt materielt nyttuvirði. Men umframt materiella virðið av seiðinum hevur hetta eisini eitt immaterielt virði: Tað at veiða fisk kann í sær sjálvum vera vælgerandi fyri fólk, eisini hóast tey ikki fáa so nógv burtur úr.

Tað ber sjálvandi til at fylla sítt lív við dýrum tingum og peningakrevjandi aktivitetum, men man skal ikki gloyma, at tað eisini ber til at finna stórt eydnusemi í ómateriellum handlingum, bæði í einsemi og saman við øðrum. Í einum ”post-materialistiskum samfelagi” vil tað oftast vera soleiðis, at tørvirnir á viðurkenning og sjálvrealisering hava meiri at siga enn materiellir tørvir.



Civilsamfelagið skapar meining

Samfelagið er í dag er í stóran mun bygt á marknað og stat, meðan civilsamfelagið spakuliga dettur niðurfyri. Við tað at fólk fáa alsamt størri inntøkutørv, má arbeiðast alsamt meiri, og samstundis fær tað almenna eisini størri inntøkutørv, ið má fíggjast gjøgnum skatting, nýtslugjøld v.m. Vøkstur mátaður í pengum er at kalla vorðin tann nýggja religiónin. Pengar eru tað, ið fær samfelagsbúskaparhjólini at mala runt. Og lætt er at knýta tráðin frá tí yvirskipaða samfelagsbúskapinum niður til konkreta lívið hjá hvørjum einstøkum. Jú skjótari samfelagsbúskaparhjólini mala, tess skjótari mala eisini tey smáu, privatu ”hamstarahjólini” (orð lænt frá danska sálarfrøðinginum Svend Brinkmann). Fólk skulu arbeiða meiri, brúka meiri, gerast meiri produktiv. Hamstarahjólið melur bert eitt sindur skjótari hvørt einasta ár, og tey flestu uppdaga tað valla fyrr enn tað er ov seint og tey liggja fløt á gólvinum í hamstarabúrinum.

Eitt er, at økta arbeiðsbyrðan fær avleiðingar. Líka ringt er, at hetta merkir, at minni tíð er til tey sokallaðu nærsambondini: familju, børn, vinir, grannar, felagsskapir o.s.fr. Hvussu langt síðani er tað, síðani tú hevur spælt tónleik saman við gomlu kammeratunum frá student? Hvussu nógvar føðingardagar hevur tú ”gloymt”, tí tú bara ikki orkaði? Hvussu ofta hevur tú meldað avboð til innandurða fótbólt? Hví hevur tú verið til so fáar kórvenjingar í vár? Hví hevur tú ikki verið á flot við børnunum, hóast tú eigur bæði bát og neyst?








Orsøkin er allarhelst, at tú hevur ov nógv at gera. Og tá tú hevur frí, vilt tú heldur hava okkurt passivt undirhald: sita frammanfyri fína flatskíggjan ella njóta tónleik gjøgnum títt spildurnýggja stereoanlegg. Ella kanska ert tú noyddur at brúka tíð upp á allar tínar ognir: mála garðin, sláa grasplenuna, vaska bilin ella leggja hasar terassusteinarnar, tú keypti fyri tveimum árum síðani, tá tú hevði hasa villu keypsmaniina. Fekst tú forrestin nakrantíð brúkt handan viðfestisvognin, tú keypti í sama viðfangi?

Alt gott um materialistiska nýtslu, um tað er tað man vil. Tað finnast nógv fólk, ið fáa stóra gleði burtur úr at handfara materialir av ymiskum slagi. Kreativitetur kann sanniliga hava eitt sterkt materialistiskt aspekt. Man skal bara gera sær greitt, at nakað av tí mest meiningsskapandi, ið finst í lívinum, eru nærsambondini í civilsamfelagnum. Hóast nógv av hesum ongan ella lágan kostnað hevur, so kann hetta skapa tær størri virði enn nógv av teimum materialistisku og peningagjørdu virðunum, fólk brúka so nógva orku til at kradda inn undir seg, ofta mest til húsaskorð.

Man kann eisini venda tí á høvdið og siga, at tað ikki ert tú, ið investerar í ting, men tú, ið investerar teg í ting. Hugsar man hendan tankan víðari, verður tað sjálvsagt, at tað er nógv meiri meiningsfult at investera tíð og orku í onnur menniskju enn at investera tið og orku í materialistisk ting. Flestu tingini fúna og missa sítt virði, so hvørt sum tú brúkar tey, meðan menniskju fáa alsamt størri virði, tess meiri tú ert saman við teimum!

Við eini umskriving av Dalai Lama kann sigast, at fyrr brúkti man ting og elskaði menniskju. Í dag elskar man ting og brúkar menniskju: ”People exist to be loved; objects exist to be used. The world is in chaos because these things are the other way round.”

Um málið er eitt meningsfult lív, gevur tískil stóra meining at seta materialistisku ambitiónirnar niður og heldur nýta meiri tíð at vera saman við sínum nærsambondum.



Tað týðningarmikla er umhugsni

Hóast hendan kronikk partvíst er skrivað í 2. persóni, skal hetta ikki skiljast sum eini harraboð um lívsførslu. Heldur skal tað skiljast sum ein vælmeint ábreiðsla, ið vónandi kann fáa summi til at hugsa seg betri um, heldur enn bert at gera tað, ið onnur vænta.

Lívið skal vera nakað, tú sjálvur velur, ikki nakað onnur velja fyri teg!

Tí er altíð vert at hugsa um hvørji aspekt av lívinum geva meining og hvørji kundu verið lúkað út. Hevur tú tørv á einum nýggjum køki, ella skuldi tú kanska brúkt meiri tíð saman við familjuni í verandi køki? Hevur tú tørv á einum nýggjum gardinubáti, ella skuldi tú kanska farið oftari á flot við gamla áttamannafarinum? Hevur tú tørv á at ferðast til Phuket ella Bali, ella skuldi tú kanska hildið summarferiu hjá foreldrunum á bygd?

Hetta eru alt val, tú kanst fremja, og alt eftir sinnalagi kanst tú koma til ymiskar niðurstøður.

Í síðsta enda er tað eitt val, um tú vilt tjena so nógv sum gjørligt, ella um tú kanst liva við munandi lægri inntøku. Ger tær ta tænastu at ímynda tær eitt lív við helvtarinntøku. Tú hevði verið noyddur til at skorið tína materiellu vælferð langt niður. Tú hevði verið noyddur til at verið nógv meiri sparin og helst eisini flutt í ein minni bústað.

Hinvegin: um bæði tú og makin høvdu farið niður í hálva arbeiðstíð, so høvdu tit bæði havt 20 tímar meiri hvørja viku til alt møguligt annað, ið kundi ríkað tykkara lív. Samanlagt eru hetta 40 tímar hvørja viku – ella 1.880 tímar um árið (40*47, um tit hava fimm vikur feriu). Tit høvdu havt færri ting at røkja, men havt nógv meiri tíð at røkja tykkara nærsambond!

Hetta er ikki nakað, ið verður gjørt eftir einum degi. Eingin kann umstilla sítt lív her og nú. Tað eru eisini nógv praktisk viðurskifti kring m.a. starvssetan, ið mugu loysast. Men man kann taka eina avgerð um at lækka sínar materialistisku ambitiónir og spakuliga byrja at reformera sítt lív mótvegis einari meiri menniskjavinarligari og minni tingsvinarligari tilveru.

Eisini kann hetta vera við til at fyribyrgja lúrandi sálarligum trupulleikum, t.d. stress ella depressión. Fólkaheilsuráðið sendi fyrr í summar út hesi ráð til fólk, ið vilja styrkja sína sálarligu heilsu (Fólkaheilsuráðið, 4. juli 2017):

1. Ver virkin. Ver virkin likamliga, sálarliga, sosialt og andaliga: tú kanst ganga ein túr, lúka í urtagarðinum, tosa við ein granna, telva, lesa eina bók ella vera djúphugsin og njóta náttúruna.
2. Ver saman: Ver partur av einum bindiklubba, tónleikabólki, bókaklubba, ítróttaliði ella ver enn meira virkin í einum bólki, tú longu ert partur av.
3. Ver hugbundin. At vera hugbundin, sipar til at vera uppií onkrum ella binda seg til okkurt við fullum huga. Ger sjálvboðið arbeiði, set tær sjálvum eina avbjóðing, lær okkurt nýtt ella hjálp eini ommu ella vini við onkrum.”
Merkisvert er í hvussu stóran mun hesi ráð eru frítíðar- og civilsamfelagsorienterað. Tað snýr seg snøgt sagt um at sleppa sær úr statsliga/marknaðarliga hamstarahjólinum.


Pengagerð av frítíð

At velja frítíð fram um arbeiði er ikki so einfalt gjørt sum sagt. Hóast tað framvegis finnast nógvir frítíðaraktivitetir, ið eru ókeypis ella relativt bíligir, so verður alsamt vanligari, at peningur krevst fyri at gagnnýta sína frítíð. Frítíðin er jú ikki einans grundað á civilsamfelagið, sum hon einaferð var. Í dag hava bæði statur og marknaður í stóran mun tikið yvir og bjóða út frítíðaraktivitetir afturfyri pening. Munurin er ofta, at staturin (sum oftast kommunurnar, ið eru lokaldeildir av statinum) bjóðar frítíðaraktivitetir til lægri og socialt differentieraðar prísir. Hinvegin veita frítíðarfyrtøkur aktivitetir fyri hægri og fastan prís. Tær fáa jú vanliga ikki almennan stuðul til sítt viksemi.
Men eisini civilsamfelagið tekur í stóran mun pening fyri sítt virksemi. At vera skóti, at spæla fótbólt ella gera fimleik eru aktivitetir, ið bera ein kostnað við sær fyri íðkaran.

Sostatt kann ikki sigast, at talan altíð er um at velja peningagjørda vælferð frá og velja ikki-peningargjørda vælferð til. Talan er sjálvandi um eitt kontinuum, har víst verður á møguleikan at sýna sparni við peninganýtsluni og heldur nýta tíð og orku til bíligari, men minst líka gevandi viðurskifti.

Í síðsta enda vil minni arbeiði enntá ikki bert geva meiri frítíð, men eisini betri frítíð: Lat okkum enda har vit byrjaðu, við Bertrand Russell (In Praise of Idleness) “Above all, there will be happiness and joy of life, instead of frayed nerves, weariness, and dyspepsia. The work exacted will be enough to make leisure delightful, but not enough to produce exhaustion. Since men will not be tired in their spare time, they will not demand only such amusements as are passive and vapid.”


Nakrar keldur

In Praise of Idleness. Úr: Bertrand Russel, In Praise of Idleness and Other Essays. Routledge, 1935.
Nordisk Statistik 2016. Nordiska ministerådet, 2016.

Sámal Matras Kristiansen,
Samfelagsfrøðingur




Thursday, July 20, 2017

Tórshavn til turistarnar

Føroyar hava hesi seinastu árini upplivað ein stóran vøkstur innan ferðavinnu, og líkt er til, at hesin vøkstur fer at halda fram. Politikarar og vinnulívsfólk fegnast sum vera man um øktu inntøkurnar, men gloymast skal ikki, at ferðavinnan eisini hevur kostnaðir við sær.

Kostnaðurin hevur higartil verið mest eyðsýndur á bráðvøkrum smáplássum sum Mykinesi og Saksun, har ferðafólkini hava víst seg at gerast ein plága fyri hesi smáu og viðbreknu pláss.

Tó, fer vøksturin innan ferðavinnuna at halda fram ótálmaður, kann hetta eisini fáa aðrar avleiðingar, ið vit neyvan eru so fegin um.


Ein søga úr Riga

Eri í løtuni staddur í lettiska høvuðsstaðnum Riga. Hetta er sum vera man ein søgu- og mentanarríkur býur, ið minnir meg merkisvert nógv um Keypmannahavn. Hesir býir hava eisini líknandi søgu og aldur.

Fyrsta dagin ein gongur gjøgnum býin letur ein seg sum vera man bergtaka av vøkru, søguligu bygningunum, torgunum og kirkjunum. Riga er av sonnum ein vakur og væl røktur býur.

Annan dagin byrjar ein tó at hugsa meiri samfelagskritiskt um støðuna í býnum. Hyggur tú teg um, eru nærum bert ferðafólk og eingir lettar í miðbýnum, undantikið teir, ið arbeiða í handlunum og matstovunum. Prísstøðið í miðbýnum er eisini avbera høgt og neyvan nakað vanligir lettar hava serliga væl ráð til.

Somuleiðis kann observerast, at tað nærum einans eru ferðafólkamatstovur og handlar, ið selja lutir og pløgg til ferðafólk í miðbýnum. Onkur Narvesen-kiosk kann finnast, men annars er nærum alt handilslívið rættað eksklusivt móti ferðafólkunum.

Verður kannað nærri eftir, verða eisini sera nógvir av bústøðunum í miðbýnum leigaðir út til ferðafólk gjøgnum tænastur sum t.d. Airbnb. Rákið við at ferðafólk trýsta lokalu íbúgvarnar út úr miðbýnunum og trýsta bústaðarprísirnar upp er kent kring um í Europa, og Riga er einki undantak.

Ikki fyrr enn ein kemur út um miðjuna av Riga kemur man út í eitt samfelag við lokalum menniskjum, handlum og tænastum. Her er framvegis møguleiki at uppliva nakað av teirri fólkasál, ið annars er kliniskt útruddað ella handilsgjørd inni í miðbýnum.

Hesar eygleiðingar eru sjálvandi gjørdar í hásesong, men ferðavinnan í Riga er alt árið, tó at hon er væl størri um summarið sum um veturin. Meiri kann lesast á hagtalssíðuni ”Tourism – Key Indicators” á http://www.csb.gov.lv


Hvat vilja havnarfólk?

Tað eru ikki bert Mykines og Saksun, ið líða undir ferðavinnuni í Føroyum. Heldur ferðafólkavøksturin fram, kemur tað sannlíkt eisini at raka Tórshavnar miðbý hart. Tænastuvirksemið kemur í alsamt størri mun at verða ferðavinnuvent, bústaðirnir í miðbýnum koma í alsamt størri mun at verða leigaðir út. Við øðrum orðum kemur øll sálin, ið vit vanliga hava havt í Tórshavnar miðbýi, at standa fyri falli.

Hetta er sjálvandi longu í ávísan mun hent, men trupulleikin fer allarhelst bert at vaksa, um einki aktivt val verður gjørt um Tórshavnar miðbý. Sum heild átti at verið skrivað eitt álit um positivar og negativar avleiðingar av ferðavinnuni, soleiðis at til ber at taka hond um trupulleikarnar, áðrenn teir sleppa at vaksa seg stórar. Hvussu stórar avleiðingarnar verða, er tó sera ilt at meta um.

Yvirskipað er trupulleikin, at ferðavinnan førir við sær eina rúgvu av tabu-evnum, ið fá tora at kjakast um. Ferðavinnan gevur sjálvandi inntøkur, men hesar inntøkur eru sanniliga ikki ókeypis – og kostnaðirnir eru bæði av peningagjørdum og ikki-peningagjørdum slagi.


Sámal Matras Kristiansen,
samfelagsfrøðingur


Tíðargrein prentað í Sosialinum 17. juli 2017

Thursday, June 15, 2017

Stríðið millum ídnaðar- og bústaðaøki

Tungoljuroykur í Fuglafirði og Runavík. Skipasmiðuhøll á Skála. Bingjuhavn í Tórshavn. Stóreldur á Tvøroyri. Dømini um óhepnar avleiðingar av ídnaðarstaðseting eru nógvar í hesum tíðum.

Fyri nøkrum árum síðani var mikið kjak um staðsetingina av Varðanum Pelagic mitt á Tvøroyri. Hetta er ein óheppin staðseting – av fleiri ymiskum orsøkum – og fingu vit eina av meiri ekstremu orsøkunum at sanna við eldsbrunanum í farnu viku. Tað eru øgiliga nógv viðurskifti, ið gera, at tað standast trupulleikar av at staðseta tungan ídnað somu støð sum búseting, summi ógvusligari enn onnur.

Mest upplagdi trupulleikin er luftdálking, men eisini onnur umhvørvisdálking fer fram, m.a. av sjógvi, áum og lendi. Bæði frá virkjum, skipum og akførum standast nógvir trupulleikar, ið í ringasta føri kunnu føra við sær umhvørvis- og heilsutrupulleikar. Umframt hetta fer fram ein ógvuslig ljóðdálking, eins og tað kann henda ein ”estetisk dálking” við at áður vøkur støð missa ein stóran part av sínum vakurleika. Yvirskipa missa støðini part av sínum ”ameniteti”, ið tað kallast á búskaparmáli.

Yvirskipað má tó sigast, at talan ikki bert er um ”objektivar” trupulleikar, men eisini um upplivaðar trupulleikar. ”Amenitets-preferansurnar” eru jú ymiskar” Tolsemið hjá ymiskum borgarum í mun til ídnað er sostatt sera ymiskt, og uttan iva er mentanin eisini ymisk ymsastaðni í landinum. Tó er tað ikki rætt framhaldandi at lata hetta evnið vera tabuiserað, soleiðis at fólk noyðast at kenna seg sum ”framburðssvíkjarar” við at hava eina kritiska støðu mótvegis ídnaðinum.

Eg havi sjálvur havt samband við fleiri fólk, ið als ikki tora at siga sína meining um hetta, tí tey óttast avleiðingarnar, t.d. hevnd frá vinnulívsfólki ella kommunalpolitikarum.



Frá ídnaðarsamfelag til tænastusamfelag

Tað er rætt, sum fleiri føra fram, at nógvar av føroysku bygdunum og býunum upprunaliga eru bygdar kring ídnaðarkent vinnulív. Vinnulívið hevur skapað arbeiði, ið hevur fingið bygdirnar at vaksa frá lítlari landbúnaðarbygd til størri ídnaðarbygd.

Nú á døgum miðsavnast fólk heldur kring tænastuvinnur, bæði tí flestu størvini eru innan hesar vinnur (sí talvu), men eisini tí eitt gott lív nú á døgum ikki bert snýr seg um arbeiði og inntøkur, men eisini um gagnnýtslu av almennum og privatum tænastuveitingum. Eisini er lutfallið millum materiella og immateriella vælferð í broyting sum avleiðing av hesum samfelagsbroytingum.

Umframt hetta er tað vorðið lættari at flyta seg runt í býum og kring landið við bilum, bussum og øðrum akførum, soleiðis at ein lættliga kann búgva fleiri kilometrar frá arbeiðsplássinum.

Tað er snøgt sagt hend ein avgerandi broyting í búsetingartankagongdini. Tað eru ei longur líka eyðsýndir fyrimunir við at búgva so nær við ídnaðarvirkið sum gjørligt. Heldur eru tað onnur viðurskifti, ið draga.










Positivir og negativir eksternalitetir

Somuleiðis kann nevnast, at ein bústaður eisini er ein strategisk fíggjarlig íløga, og ikki bert einhvør nýtsluíløga. Bústaðurin er lívsíløgan hjá flestum húsarhaldum og stóri dreymurin hjá nógvum húsarhaldum. Bústaðurin er bæði fíggjarliga og kensluliga nakað av tí týdningarmesta, ið landið hevur at bjóða sínum borgarum. Hetta er ikki bert okkurt tilvildarligt stað, men tað týdningarmesta staðið í lívinum hjá flestu føroyingum.

Eitt bústaðarøki er ikki bert eins egna hús, men alt grannalagið, øll bygdin, ja alt umhvørvið, ið umfevnir bústaðin. Góðskan av bústaðinum er sostatt eisini ein spurningur um t.d. umhvørvisligan vakurleika, mentanararv, socialt umhvørvi, atkomuleika, ítróttar- og fríøki, privatar tænastur, almennar tænastur o.s.fr. Øll hesi viðurskifti eru við til at gera bústaðið til eitt gott stað at búgva. Hetta eru alt sokallaðir ”positivir eksternalitetir”, ið geva tínum egna bústaði eitt hægri virði – fyrst og fremst fyri tey, ið har búgva, men sanniliga eisini fyri onnur. Ikki minst vilja framtíðar bústaðarkeyparar hyggja væl eftir hvørjir eksternalitetir eru kring bústaðin, ið stendur til sølu.

Í hesum viðfangi eru eisini viðurskifti, ið kunnu bólkast sum ”negativir eksternalitetir”. Eitt larmandi ella dálkandi virki, ein vegur við nógvari, tungari ferðslu, larmandi og dálkandi skip. Dømini eru nógv, og sjálvandi kann t.d. landbúnaður eisini upplivast sum negativur eksternalitetur fyri nógv. Tó kann landbúnaður illa miðsavnast, av tí at lendið er avgerandi framleiðslufaktorur fyri hesa vinnugrein.



Miðsavnið ídnað og annað dálkandi virksemi!

Hinvegin kann ídnaður og ídnaðarkent virksemi í nógv størri mun miðsavnast heldur enn at spjaðast tilvildarliga kring um í kommununum. At miðsavna ídnað er í stóran mun tað sama sum at miðsavna dálkingina. Tú fært kanska ikki minni samlaða dálking, men tú savnar dálkingina, soleiðis at hon rakar færri. Eisini er tá lættari og bíligari at gera skipanir, ið kunnu savna inn dálkandi avleiðingar av virkseminum.

Føroyskar kommunur áttu at verið betri til at miðsavna dálkingina á so fá øki sum gjørligt. Tað ræður um at taka avgerð um hvørji øki man vil ”ofra” á vinnulívsaltarinum, meðan man hinvegin eisini skal taka avgerðir um hvørji øki hava slíkan natúrligan vakurleika ella slík søgulig virði, at tey ikki mugu ávirkast ov nógv av ídnaðinum. Tað sigur seg sjálvt, at tað vil ongantíð vera full semja um júst hvørji øki eru ”minst verd” og tí kunnu ídnaðargerast, men tað ber til at debattera seg fram til hetta. Eisini er tað ein sannroynd, at summi øki longu eru sera ídnaðargjørd og at tað tískil kann vera skilagott at halda fram í sama spori.

Undir øllum umstøðum eigur man at skilja, at tað ikki er rætt at menna ídnaðarøki og bústaðaøki upp at hvørjum øðrum. Hesi eiga at skiljast sundur í tann mun tað er gjørligt. Spjadda búsetingin í Føroyum ger sjálvandi, at hetta ikki altíð ber til, men til ber at finna tær ”minst ringu” staðsetingarnar. Sum dømi kann nevnast, at Klaksvíkar kommuna hevur flutt nógv av tyngsta vinnulívinum norður í Ánirnar, har fá fólk búgva. Tórshavnar kommuna hevur flutt nógv av tyngsta vinnulívinum norður í Kollafjørð, ið hóast alt er minni tætt bygdur enn Tórshavn sjálv. Tað er sjálvandi eisini syrgiligt, at økini sunnanvert á Kaldbaksfirði í so stóran mun verða nýtt til dálkandi virksemi, men umvent: nú hevur Tórshavnar kommuna valt tað økið til endamálið, og tá er frægari at halda fram á sama øki heldur enn eisini at dálka onnur øki.



Hugsið um bústaðaøkini og børnini

Flestu teirra, ið sita og taka avgerðir í Føroyum í dag, eru uppvaksin í ídnaðarsamfelagnum og hava sostatt nøkur ídnaðarsamfelagslig virði, ið stýra teirra avgerðartøku. Hetta er væl skiljandi, og harumframt er lættari at byggja víðari á tey planleggingarmynstur, ið fyri eru slóðað.

Hesi eldru ættarliðini tykjast tó ikki skilja, at samfelagið er í miklari broyting og í grundini longu hevur ment seg frá einum ídnaðarsamfelagi til eitt tænastuvinnusamfelag. Alsamt færri arbeiða innan ídnað, meðan alsamt fleiri arbeiða innan tænastuvinnur. Við tíðini hevur hetta ið sær, at íðnaðarsamfelagsligu virðini fána og nýggj virði taka yvir. Hetta fær eisini avleiðingar fyri okkara virðisgrundarlag, soleiðis skilt, at vit fara at seta prís á onnur viðurskifti enn okkara forfedrar gjørdu. Lívið snúði seg í landbúnaðar-, fiskivinnu- og ídnaðarsamfelagnum um at lívbjarga sær og skapa sær og sínum eina trygga tilveru. Í dag liva vit hinvegin í einum samfelagi við yvirflóð av vørum, og tó kenna vit stundum á okkum, at okkum vantar okkurt í tilveruni.

Vit kunnu vænta, at framtíðar ættarlið – tey, ið eru børn í dag og teirra børn – fara at hava nøkur heilt onnur virði enn tey, ið sita við valdið í dag. Framtíðar ættarlið skulu eisini hava góð støð at búgva, ið hóska til teirra tørvir, væntanir og dreymar. Vit eiga tí ikki bert at hugsa um nútíðar bráðfeingisinntøkur, men eisini um framtíðina, tá vit planleggja bústaðar- og ídnaðarøki.

Vert er eisini at hava í huga, at bústaðaøki kunnu menna seg áratíggju ella øldir fram í tíðina. Ídnaðarøki eru hinvegin íløgur, ið tæna ár ella áratíggju fram. Við tíðini vil búskapurin broytast og gomlu vinnuøkini verða ónýtilig. Tey vilja síðani kanska forfella og standa eftir sum rustaðar toftir, ið ikki kunnu nýtast til stórvegis. Umvent gomlu bygningarnar frá einahandilstíðini og slupptíðini, ið framhaldandi kunnu nýtast til onnur – til dømis mentanarlig – endamál, ber illa til at nýta nútíðar ídnaðarøki til nógv onnur endamál uttan so at stórar ábøtur verða gjørdar.

Fyri at seta tað eitt sindur skarpt upp, so eiga vit ikki at ofra langtíðarvælferðina hjá borgarunum fyri stutttíðar inntøkumøguleikarnar hjá fyritøkunum. Tað er ikki altíð, at treytaleysur her-og-nú vøkstur er tað besta. Øgiliga nógv øki í landinum hava gjøgnum árini fingið ólekjandi sár av at gravkýr og dymamittstengur sluppu at liva sítt egna lív. Vøkur øki eru løtt at oyðileggja, men sera trupul – ja ofta ógjørlig – at fáa aftur til høldar.


Sámal Matras Kristiansen,
samfelagsfrøðingur

(Prentað sum tíðargrein í Sosialinum 15. juni 2017) 



Monday, May 22, 2017

Hoydalar – sjálvandi fríøki alt sum tað er

Um nøkur ár verður einki studentaskúlavirksemi longur í Hoydølum. Tí verður spurt hvat økið skal nýtast til framyvir.

Talan er um eitt tað virðismesta økið í øllum landinum, og sum vera man er stórt trýst at sleppa at nýta hetta økið til eitthvørt vinnuligt ella alment virksemi. Tó, í síðsta enda vil hetta økið hava allarstørst virði, um tað ikkiverður fylt við arbeiðsplássum. Jú minni arbeiði, tess betri rúm fyri frítíðaraktivitetum og natúrupplivingum. Økið liggur mitt millum Tórshavn og Hoyvík, so tíggjutúsundtals fólk vilja fáa ágóðan av hesum øki.

Mín áheitan á havnarfólk skal tí vera: verið djørv og latið ikki Hoydalar – hvørki Ovaru, Mið- ella Niðaru Hoydalar (mis)nýtast til arbeiðspláss. Tað er tørvur á hesum stóra, relativt óbrotna, fríøkinum millum Føroya størsta og skjótt næststørsta bústaðaøki. Og hesi bústaðaøki hava uppiborið tann mikla ”positiva eksternalitetin”, ið eitt slíkt fríøki vil viðføra. Hetta skapar í síðsta enda nógv størri ágóða fyri bústaðaøkini enn onkur hissini arbeiðspláss. Arbeiðsplássini kunnu lættliga leggjast onkra aðrastaðni, men Hoydalar er eitt eindømi.

Latið ikki peningaligan løtuvinning tøla, men hugsið um tey komandi 20, 50, 100 árini.

Sámal Matras Kristiansen,

samfelagsfrøðingur


(Sent Sosialinum og Mentamálaráðnum)

Grein á In.fo við støði í brævinum: http://www.in.fo/news-detail/latid-vera-vid-at-misnyta-hoydalar/

Tuesday, January 24, 2017

Færøsk/østnordiske betydningsforskydninger

(Fra en Facebook-diskussion 18. januar 2017)

Færøsk og dansk/norsk/svensk har mange af de samme ord, men forskellige betydninger. F.eks.:

- Binda (binde) = strikke
- Blikk (blik) = dåse
- Bolla (bolle) = bakse
- Duga (du) = være god til
- Eta (æde) = spise (kun dyr æder på dansk)
- Evni (evne) = emne
- Fara (fare) = gå
- Gilla (gilla, sv.) = have sex
- Greiða (greje) = rede (håret)
- Halda (holde) = synes / mene (kan også betyde holde)
- Hevja (hæve) = hejse
- Lata (lade) = give
- Leika (lege) = spille
- Leypa (løbe) = springe
- Lukkast (lykkes) = nå (at nå noget)/lykkes.
- Mala (male) = snurre
- Merkja (mærke) = betyde
- Missa (miste) = tabe (noget)
- Muga (må) = være nødt til
- Reisa (rejse) = løfte
- Renna (rende) = løbe
- Rigga (rigge) = fungere / du
- Ring (ringe) = dårlig el. svær
- Siga frá (sige fra) = fortælle.
- Skilja (skille) = forstå
- Skræða (skrælle) = rive (f.eks. itu)
- Sleipa (slæbe) = trække
- Sleppa (slippe) = få lov til / måtte (norsk: være fri)
- Snara (snurre) = dreje
- Snedigur (snedig) = mærkelig
- Snild (snill) = smart
- Snýsa (snuse) = snøfte
- Spilla (spilde) = fordærve.
- Spæla (spille) = lege
- Stongja (gl. da. stænge) = lukke/låse.
- Strika (strege) = stryge / fjerne
- Svert (svært) = tungt
- Tapa (tabe) = tabe (f.eks. en kamp)
- Teska (tæske) = hviske
- Týða (tyde) = betyde el. oversætte

Tuesday, March 1, 2016

Undirvísingartilfar á veg inn í eina Internetøld

Prentað í Miðnámsrit 1, 2016

Grein skrivað út frá notatum frá heiðursfyrilestri á fyrilestrarøðini “.fo  20 ár” hildin fyri Petur Zachariassen, fyrrverandi lektara á Fróðskaparsetrinum 23. januar 2015

Eitt tað økið, ið hevur upplivað størstar avleiðingar av kunningartøkniligu menningini er útbúgvingargeirin. Hendan greinin vísir á nøkur rák, ið hava verið í samspælinum millum Internetið og undirvísing seinastu áratíggjuni. Í fyrstuni varð teldan roknað sum eitt slag av framkomnari skrivimaskinu, men tá Internetið gjørdist alsamt meiri útbreitt, byrjaði samskiftið spakuliga at fara fram á Netinum, og kundi í ávísan mun loysa ymisku “vitanar-aktørarnar” úr tíð og stað. Við tíðini er Internetið vorðið alramannaogn, og tað er vorðið alsamt skjótari og meiri álítandi sum árini eru farin. Nú á døgum eru ikki einans vitanar-aktørarnir partvíst leysrivnir frá tíð og stað, men sjálv vitanin er í stóran mun vorðin nærum universelt atkomilig.
Við tøkniligu menningini er vorðið alsamt truplari at fasthalda “góðu gomlu” undirvísingina við talvu, kriti, blokkum og blýantum. Tó at tað skal sigast, at ymiskar vitanargreinar hava ymisk tekstasløg og ymisk vitanarformat og harvið í ymiskan mun gleði av nýggjari tøkni, so eru øll fak onkursvegna ávirkað av internetgerðini. T.d. er Internetið ein fongur fyri empiriskt tung fak sum t.d. samfelagsfrøði, ið allatíðina tekur nýtt og aktuelt tilfar inn í undirvísingina, m.a. hagtøl. Eisini er Internetið ein fongur fyri datatung fak sum t.d. geografi, ið kann fáa stóra gleði av t.d. at fáa nýggj, interaktiv data sýnd á grafiskt hentar og dynamiskar hættir. Eisini eru nógv fak, ið hava stóra gleði av filmum og visualiseringum, ið eru at finna á ymiskum videotænastum. Men øll fak hava harumframt ein fyrimun av, at tað er lættari, skjótari og bíligari at fáa fatur í tekstum og tilfari um alt millum himmal á jørð, heldur enn at skula nýta tunga, seina og dýra papírið. Tað er eyðsýnt, at fyrimunirnir við Internetinum eru risastórir.

Hóttanir og avbjóðingar við Internetinum
Tó skal ein ikki óttast at viðurkenna, at tað eisini eru fleiri hóttanir ella “avbjóðingar” við hesi menning. Fyri tað fyrsta er Internetið fult av skrambli, ið kann gera tað trupult at finna fram til nøktandi informatiónir, ja í nógvum førum vilja næmingar illa duga at skilja millum skitt og kanel. Fyri tað næsta er avskrift vorðin lættari, tí til ber nú beinleiðis at copy-paste’a tilfar, kanska umskriva tað eitt sindur og síðani lata tað inn. At fyribyrgja hesum roynir man seg við ymiskum avdúkingarskipanum, ið skulu avdúka svikið og vónandi ræða næmingar frá at skriva av.  Fyri tað triðja er Internetið ein stór distraktiónskelda, ið lættliga kann fáa næmingar at missa fokus og harvið taka virðismikla tíð burtur frá tí læringini, ið er løgd til rættis. Serliga nú socialu miðlarnir hava fingið fastatøkur á fólki, er Internetið fyri summi vorðið nærum eitt rúsevni, ið fólk illa megna at halda seg frá longri tíð í senn. Tað skilst, at hetta ikki bert er ein trupulleiki á fólkaskúla- og miðnámsstøði, men eisini á universitetsstøði. Ringu vanarnir forplanta seg so at siga upp gjøgnum skipanina. Tað er so nógv vitan at fara eftir, at tað kann vera trupult at fordjúpa seg í ávísum tilfari. Men enn sum áður hevur tað týðning fyri læring, at man megnar at fokusera á tað man ger og ikki lata seg stýra av teimum bráðfeingis stuttleikum, ið munnu stinga seg upp úr Internetsugguni hvønn einansta dag. Serliga socialu miðlarnir kunnu vera órógvandi, tá man knappliga stendur fastur í einari vitanargjógv og valið stendur millum at arbeiða eitt sindur harðari ella at gera yvirspringshandlingar á einum socialum miðli.

Frá hierarkiskari til netverksgjørda vitan
Men Internetið er her, og tað hevur broytt vitanarsamfelagið fullkomiliga, um ein vil tað ella ei. Hóast tað helst hevur verið ein (mis)fatan av, at vitan hevur verið nakað avmarkað, ið kundi skrivast niður í bøkur og setast upp á hyllar, so heldur hendan fatan í alsamt minni mun. Vitanin uppstendur jú eisini í samskiftinum um vitanina, og her hava bøkur, greinar o.a. gaman í stóran týðning sum vitanarlig hjálpartól. Við Internetinum er vitanarliga samskiftið tó vorðið meiri differentierað: Formligir og óformligir vitanarformar hava funnið ein heilt nýggjan dynamikk, ið eisini bjóða gomlu fatanini av autoritativari vitan av. Hendan gamla fatan einfaldgjørdi á ein hátt leiklutin hjá lærarum, tí teir kundu hava relativt treytaleyst álit á tilfarið teir brúktu. Eisini kundu teir uppbyggja ein autoritet kring bøkur, ið tað var trupult at seta spurnatekin við, hóast langt frá alt, ið kom á innbundið prent hevði nøktandi dygd. Við Internetinum er hesin møguleikin farin. Bókabundin autoritetur tykist í besta føri gamaldags, í ringasta føri irrelevantur. Vitanaroligopolið og vitanarhierarkiið eru brotin, og dygdin á einum lærara má nú mátast eftir heilt nýggjum mátistokkum. Í føroysku miðnámsskipanini sæst hetta aftur í ígongdverandi skiftinum frá kunnleikagrundaðari til førleikagrundaða undirvísing, ið m.a. er orðað í námsætlanunum.  
Hóast tað ivaleyst bæði eru ein generatiónsgjógv og ein faklig gjógv millum tey, ið síggja flestar fyrimunir og flestar vansar við Internetinum, so er Internetið komið fyri at vera. Tað skulu avbera sterkir og ódemokratiskir máttir til at temja Internetið, so tað verður neyvan gjørt í nærmastu framtíð. Undir øllum umstøðum sleppa vit ikki undan, at vitan ei longur kann skiljast sum ein “hierarkisk” tilgongd, har vitanin verður framleidd av professarum og lektarum, síðani didaktiserað av lærubókahøvundum og ritstjórum, pedagogiskt-praktiserað av lærarum fyri síðani at verða tikin til sín av næmingum og studentum. Hendan hierarkiska vitanarfatanin var uttan iva røtt í “nationalu” øldini, ið 20. øld í stóran mun var. Tað vóru effektivir skrankar millum lond og mentanir, og tískil hendi altjóða vitanarliga samskiftið í stóran mun millum elitur, ið síðani lótu vitanina seyra í hóskandi dosum niður gjøgnum samfelagið.
Hendan fatan gevur lítla meining longur, tó at nógv uttan iva lata sum um at hetta framvegis er veruleikin. Tey gloyma (ella vilja ikki síggja), at við Internetinum er vitanin ei longur bert hierarkisk, men eisini netverksgjørd. Onkur vildi enntá sagt, at vitanin er vorðin “demokratiserað”. Tað ber ikki longur til hjá elitunum at kontrollera hvat fólk lesa, síggja og hoyra. Nú velja fólk í størri mun sjálvi teirra vitan burtur úr rúgvuni, tó at nógv framhaldadi styðja seg at nationala vitanar-hierarkinum – tí tey eru uppald við tí og von við tað. Tó so, her er eisini í stóran mun ein generatiónsgjógv, og vilja tey ungu – tey “Internet-innføddu” – í alsamt størri mun fáa sína vitan gjøgnum síni ymisk socialu netverk.
Tað eru bæði fyrimunir og vansar knýttir at hesum. At vit hava eitt nærum óendaligt hav av vitanartilboðum er í sjálvum sær fantastiskt. Men umvent: jú størri havið verður, tess truplari verður at navigera í tí. Tá verður lætt antin at drukna í mongdini ella bara lata fakliga órelevantar ella enntá fakliga “sjónarhornsavmarkandi” socialar strukturar stýra hvønn veg man ferðast í informatiónshavinum. Tíðirnar tá útvarpstíðindi ella forsíðan á Dimmu kundu skapa eina felags referansurammu eru farnar. Uppgávan er ikki bert vorðin trupul hjá næminginum, men sanniliga eisini hjá lærarunum. Ei undur í, at nógvir lærarar droyma seg aftur í farnar tíðir, tá vitanin var greiðari strukturerað, meiri haldfør, meiri álítandi og minni ivaskapandi. Bæði lærarar og næmingar hava tørv á heilt nýggjum vitanarførleikum nú í mun til áðrenn Internetið. At navigera í kaos, at sýna keldukritikk, at velja vinklar o.s.fr. eru alt vorðnir førleikar, ið professionelli Internet-brúkarin skal duga. Hesum fáa næmingar og studentar sanniliga eisini brúk fyri í sínum framtíðar lívi. Eisini hevur tað týðning ikki at sveima burtur í óendaligu vitanarmongdini, men at vera málrættaður í mun til hvørja vitan man ynskir sær og hvussu formatið skal vera. Í hesum viðfangi skal eisini nevnast, at bókasavnsfunktiónin av røttum átti at verið umskipað fullkomiliga, soleiðis at bókavørðar í størstan mun høvdu sum uppgávu at hjálpa næmingum og borgarum annars at navigera í stóra og buldrasliga vitanarhavinum – um ikki annað so innan ávís fakøki. Men eins og hjá undirvísarunum halta eisini Internet-førleikarnir hjá bókavørðunum, eins og reaktioner tankagongd eisini ger seg galdandi – bæði millum undirvísarar og bókavørðar.

Frá kunnleikaorienteraðari til førleikaorienteraða undirvísing
Fyri at uppsummera. Vit tosa um nógvar ymiskar avleiðingar av Internetinum. 1) Vitanar-aktørarnir verða leysrivnir úr tíð og staði, 2) vitanin verður leysrivin úr tíð og staði, 3) tað hendir ein avhierarkisering og ein netverksgerð av vitan, 4) tað krevjast nýggir førleikar at navigera í vitanar-havinum. Mangt annað kundi verið nevnt, men eg fari at enda hesa grein við einum poengi, ið kann knýtast til áðurnevndu vitanar-navigatiónina.
Tað er í løtuni eitt skisma innan undirvísingarheimin millum a) at nýta Internetið sum vitanar-framløguamboð og b) at nýta Internetið sum vitanar-viðgerðaramboð. Hetta er fyri so vítt galdandi fyri øll “KST-amboð” sum heild, men eg vil her leggja fokus á Internetið.
Sum heild er føroyska skúlaskipanina í einari broytingartíð, ið m.a. snýr seg um eitt paradigmuskifti frá kunnleika-orienteraðari vitan til førleika-orienteraða vitan. Ella sagt við øðrum orðum: frá einari víðarigevandi og endurgevandi fatan av vitan til eina viðgerandi og skapandi fatan av vitan. Vitan er ikki bara nakað, ið “er har”, ið kann uppsummerast og skrivast inn í eina bók. Vitanin verður alsamt minni statisk og alsamt meiri dynamisk. Hetta merkir, at tað er minni áhugavert at minnast konkret ting, ið avoldast skjótt, men týðandi at hava førleikarnar at finna fram til neyðugu vitanina og seta hana saman á nýggjar hættir. Tað er tú sjálvur, ið skalt duga at skapa vitan, um tú ætlar tær at gerast eitt aktiv í vitanarsamfelagnum. Tískil skalt tú ogna tær tey amboð, ið skulu til fyri at viðgera og skapa vitanina. Tað serliga er her, at í alsamt størri mun liggja slík amboð á Internetinum. Internetið er fult at vitan og data, men tað nýggja er, at tað finnast alsamt fleiri amboð, ið kunnu viðgera hesi data interaktivt. Hetta er bæði eitt professionelt rák, men sanniliga eisini eitt undirvísingarligt rák. Frá at Internetið er eitt samskiftisamboð, har til ber at deila og finna tilfar, verður Internetið í alsamt størri mun ein fyritreyt fyri at kunna viðgera tilfar. Ikki bara verður okkara faktuella vitan flutt úr bókum og út á Internetið. Eisini verða okkara førleikavitan flutt út á Internetið.
Hetta merkir, at vitanin ikki longur bert er leysrivin frá tíð og staði, men at sjálvt platformarnir til viðgerð av tilfari nú eru leysrivnir frá tíð og staði og nú gera tað, at sjálvir vitanarmiðdeplarnir upploysast og fyribrigdi sum fjarlestur gerst eitt reelt og breitt góðtikið alternativ til staðbundna undirvísing. Hetta kann so sigast at vera ein 5. boðskapur í hesi grein: vitanarplatformarnir leysrívast úr tíð og stað.

Myndugleikarnir eru eftirbátar í mun til tøkniligu menningina
Hetta er við at gerast ein didaktiskur og pedagogiskt-praktiskur trupulleiki, tí lógarverkið og umsitingin tykjast tvørliga vilja fylgja við menningini innan útbúgvingarheimin. Alsamt meiri tilfar kann einans nýtast á Internetinum, men myndugleikarnir tykjast framvegis ímynda sær, at tilfar á Netinum í grundini bert er “digitaliserað papírtilfar”, og at Internetið mest av øllum er eitt skjótt og bíligt “posthús”. Við øðrum orðum er nógv av undirvísingartilfarinum, ið verður nýtt nú á døgum ikki møguligt at nýta til próvtøkur, har Internetið ikki er loyvt. Við øðrum orðum er eitt langt lop millum intentiónirnar í nýggju námsætlanunum og galdandi regluverk, tó at batar eru. Harumframt hevur tað verið ein trekleiki í menningini av LMS-skipanum, ið eisini hevur havt afturhaldandi virknað.
Og hetta lopið vil trygt men spakuliga menna seg til eina gjógv millum tann sera konservativa vitanarhugburðin frá landins myndugleikum og skúlanna leiðslum og tann alsamt broytandi veruleikan, ið skúlarnir førka seg inn í. Tó so, batar eru at hóma, tó at tað gongur striltið og nógvar kreftir framvegis mótarbeiða rákinum, kanska serliga av ótta fyri avskrifts- og distraktiónstrupulleikarnar, ið standast av Internetinum. Men næmingar mugu læra at orientera seg í vitanarhavinum, og hvussu skulu teir tað, um teir ikki fáa høvi at venja seg at navigera trygt um Internetsins brot og vandasker?  Ella við øðrum orðum: vit mugu skipa undirvísing, ið leggur upp til “21. aldar førleikar” (21st century skills).

Sámal Matras Kristiansen,
limur í m.a. KT-nevndini og Pedagogisku nevnd í Hoydølum

p.s. Las herfyri eina áhugaverda grein í Skúlablaðnum (nr. 1/2016, p.17), har Sugata Mitra, professari í undirvísingartøkni orðar seg soleðis: “Um vit vilja broyta mátan, lærarar undirvísa upp á, mugu vit fyrst broyta próvtøkurnar. Tá ið próvtøkuhættirnir verða broyttir, broytist undirvisingin av sær sjálvum. Smáar broytingar mugu gerast í próvtøkuskipanini fyri at skumpa restina av undirvísingarskipanini rætta vegin.” Aðrastaðni í sama blaði (p.15) er onnur grein um KT í undirvísingini, har Rói Joensen og Sigfríður Sólsker skriva soleiðis: “KT ger tað lættari hjá næmingunum at samskifta, granska, vitanardeila og skapa, og tað verður lættari hja læraranum at næmingatillaga undirvísingina við at brúka KT, men tað er eisini umráðandi at broyta undirvísingina, so hon miðar ímóti at læra næmingarnar framtíðar førleikar. Uppgávan hjá læraranum er at hjálpa næmingunum at gerast kritiskir og refleksivir teinkjarar.”

p.p.s. Eg vil umframt hesa greinina viðmæla aðrar greinar um líknandi evni, ið liggja á mínum bloggi “Sámalsa bókasavn”. Skrivið yvirskriftirnar inn í eina leitimaskinu, so finna tit tær lættliga.
-          Talgilt undirvísingartilfar til talgilda veruleikan
-          Samvirknar talvur – men hvussu tá samvirknar?
-          Nýtt heimatlas misjavnt í góðsku og relevansi
-          Kritikk av føroysku sektiónini í nýggja atlasinum


Saturday, August 15, 2015

Kronikk: Hugleiðingar um borgarstjórar á tingi

Prentað sum tíðargrein í Sosialinum 15. august 2015

Í hesum tíðum verður nógv kjakast um rákið, at borgarstjórar í størri mun royna at vinna sær sæti á Løgtingi. Summi komi sjálvandi við populistiska forargilsinum um, at hesir politikarar tá fáa dupulta løn, onnur við nakað betri grundaða spurninginum um politikarar munnu hava tíð at røkja tvey politisk størv í senn. Bæði hesi standardmótmæli raka tó við síðunar av týðandi problematikkirnar. Í Degi og Viku 11. August 2015 komu tó nógv meiri áhugaverd og nuancerað sjónarmið fram um orsøkirnar til hetta rákið – og takk fyri tað!

Eg varð biðin at vera við í innslagnum, men kundi tíverri ikki luttaka – tí eg eri staddur á Kirkju, langt frá “mikrofonveldinum”. Men evnið er so áhugavert, at eg kenni meg noyddan at gera nakrar viðmerkingar til áhugaverda innslagið. Innslagið kann kókast niður til (minst) 13 útsagnir (fleiri ella færri alt eftir hvussu man telur). Hesar útsagnir skipa tað mesta av hesi kronikk, ið so at siga reflekerar tey sjónarmið, ið komu fram í innslagnum. Tølini í klombrum eftir útsagnirnar eru bert fyri at markera upprunaligu raðfylgjuna av teimum í innslagnum. Við vilja verður ikki farið ov nógv niður í smálutir, soleiðis at fólk flest kunnu lesa kronikkina.


Borgarstjórar ein háttur at tryggja lokala umboðan

Introducerandi útsøgnin frá Degi og Viku var, at “broytingin frá 7 valdømum til eitt valdømi hevur fingið lokalpolitikarar at finna aðrar vegir inn í landspolitikk.” (1) Síðani valdømini eru avtikin, má vantandi lokala kjølfestið kompenserast á onkran annan hátt, og borgarstjórar eru vanliga sterkastu umboðini fyri lokaløkini. Ragnar Joensen, stjórnmálafrøðingur, førir í innslagnum fram, at “Vit hava jú uppstillingina partvíst lokala. Fleiri av flokkunum hava stadigvekk tey lokalu valfeløgini og rekruttera fólk tann vegin.” (8) Hetta er rætt, men tað er trupult hjá politikarum at uppbyggja sær ein veljarabasa, um teir ikki antin hava nógvar pengar í rygginum, sterkt netverk ella óvanliga góð sambond við landsdekkandi miðlafólk.

Kommunalpolitikkur – og serliga borgarstjórastarvið – kann vera ein háttur at gerast kendur uttan um hesar búskaparligu og “netverksligu” forðingar. Í nýligum internetkjaki við meg hevur Flóvin Eidesgaard, búskaparfrøðingur, orðað hetta sera væl: “Tá vit diskuteraðu avtøkuna av valdømum á gamla kjak.fo minnist eg, at mín forsøgn var, at tað fór at blíva so trupult hjá nýggjum fólki at sleppa framat, at borgarstjórasessir fóru at virka sum lopfjøl til Løgtingið. (Eg segði býráðsval fóru at virka sum primerval.)”

Hetta leggur upp til útsøgnina hjá Ragnar Joensen, at tað eina valdømið skuldi vera ein víðkan av fólkaræðinum ... í og við at vit kunnu velja tann sum passar okkum”. (12) Vit eru her inni í einari av aðaldiskussiónunum innan fólkaræðiteori: um fólkaræðið skal vera elitetudemokrati ella luttøkudemokrati. Yvirskipað sæð er spurningurin um Løgtingið skal vera ein elita av serliga dugnaligum fólkum, ið verða vald ella vrakað við jøvnum millumbilum, ella um Løgtingið skal vera samansett av flest møguligum ymiskum samfelagsbólkum, herundir lokalsamfelagsbólkum, soleiðis at fólkið hevur áhaldandi kontakt uppeftir til politisku skipanina. Hetta eina valdømið hevur økt tørvin á dýrum, professionellum valkampanjum, og tað ger, at um ikki man longu hevur uppbygt sær ein sterkan veljarabasa, má man í ávísan mun keypa seg til hann. Man kann grundgeva fyri, at borgarstjórar nettupp eru ein møguleiki hjá veljarum at velja lokal, fólkslig umboð heldur enn bert tey, ið onkursvegna hava styrkt sín popularitet gjøgnum miðlarnar. Og sum Dagur og Vika endurgevur Heðin Zachariassen, borgarstjóra í Sunda kommunu fyri at meina, so “hevur tað stóran týðning at øll økini í landinum eru umboðað í Tinginum” (6) Undir øllum umstøðum kann sigast, at hóast summi kanska av ideologiskum orsøkum ikki vilja hava eina ov breiða fólksliga umboðan, so hevur fólkið kring um í landinum konkretan tørv á at hava lokala umboðan. Nevnast kann í hesum viðfangi, at stóra økið Sundalagið – íroknað Eiði – í løtuni er óumboðað, og um ikki stórar kanónir sum antin Edmund Joensen ella nettupp borgarstjórin Heðin Zachariassen stilla upp, so vil hendan støðan helst halda fram. Kanska kunnu onnur lokal valevni tó gera seg galdandi, t.d. borgarstjórin í lítlu Eiðis kommu ella varaborgarstjórin í Sunda kommunu Sonni Samuelsen. Vit fáa at síggja.

Ragnar Joensen vísir hinvegin á ein heilt annan trupulleiki: “Hvat nú vissi ein borgarstjóri verður valdur, og knappliga ikki tekur sessin, so hevur man knappliga eitt uppaftur annað demokratiskt problem. So fær veljarin nakað annað enn tað sum hann reint faktiskt valdi. (11) Hetta er í hvussu er satt við verandi valskipan, tí um ein veljari t.d. velur borgarstjóran í Klaksvík, men vísir seg í staðin at fáa ein sakførara ella ein samfelagsfrøðing úr Havn, so hevur veljarin veruliga fingið nakað annað enn tað hann ætlaði sær. Hetta kundi verið loyst um hvørt einasta valevni hevði eitt fast varafólk, ið kundi taka yvir, um ein løgtingslimur av onkrari orsøk noyddist í farloyvi eina tíð. Ein fyrimunur við gomlu valdømisskipanini var, at tingfólk í flestu førum høvdu síni føstu varafólk.


Broyta valdsjavnvágina millum land og kommunur

Ragnar Joensen vísir eisini á ein annan trupulleika, har hann við støði í Stýrisskipanarlógini §23 vísir á, at “Tinglimur einans skal vera bundin at síni sannføring og ikki handla eftir forskriftum frá veljarunum, men vissi hann verður valdur inn sum ein forlongdur armur frá einum lokalt avgreinsaðum øki í Føroyum, so kann hann illa tilláta sær annað enn at gera tað sum valdømið vil hava av honum.” (9). Hetta er relevant um umboðanin verður fatað soleiðis, at borgarstjórarnir fara á ting at gjøgnumføra nakrar ásetingar beinleiðis frá lokalsamfelagnum, t.d. bý- ella bygdaráðnum. Hetta er tó ikki veruleikin, men heldur fær borgarstjórin eitt slag av dupultum innliti í mál, ið viðvíkja kommununum, soleiðis at ein sterk samskiftiskanal verður latin upp millum landspolitiska arbeiðið og lokaldemokratiið. Og tað er jú einki galið við um ein løgtingslimur letur seg inspirera og ávirka av lokalum meiningum, so leingi hesi ikki eru harraboð.  

Dupulta innlitið gevur sjálvandi í sær sjálvum vald, men fyrst og fremst leggur tað upp til sjónarmiðið hjá Heðin Zachariasen, borgarstjóra í Sunda kommunu um, at “allar lógirnar verða gjørdar í Løgtinginum, og tá tú gert eina fíggjarætlan, so er tað ein avbjóðing í sær sjálvum, og tað er oftani soleiðis, at tá man ikki fær tølini at hanga saman, so koyrir man bara onkrar postar út á kommunurnar, og hevur tú so fólk, sum eru umboðandi kommunurnar í Løgtinginum, so verður tað ikki gjørt í sama mun.” (4) Borgarstjórar kunnu soleiðis tryggja, at samsvar er millum kommunurelateraða lóggávu og fíggjarlóg. Tvs. at í staðin fyri bert at vera hoyrings- og samráðingarpartnari í mun til lógarsmíð, so fæst øll heildin við, m.a. samspæl við aðrar lógir og týðningarmest av øllum: samspælið við fíggjarlógina. Hetta sipar aftur til avgerandi trupulleikan í samstarvinum millum land og kommunur, ið eisini Ragnar Joensen er inni á, at “Landspolitikkurin hevur førkað seg út á kommunalpolitikk ... Løgtingið flytur uppgávur út til kommunurnar at umsita, tvs. pengakassin hjá kommunum runt umkring blívur øgiliga lítil, og ofta blívur tað bara raksturin, tvs. pengarnir at spæla við eru øgiliga avmarkaðir.” (13) Við øðrum orðum stýrir landið í vaksandi mun útreiðslurnar hjá kommununum. Tey, ið hava fylgt við tilgongdini til útleggingina av eldraøkinum hava uttan iva lagt til merkis, at talan í stóran mun hevur verið um stríð um pengar. 

Vansin við at málsøki verða undirfíggjað er størst hjá kommunum, ið hava fíggjarliga trongt ræsarúm, meðan ríkari kommunur hava størri ræsarúm at gera íløgur og annað spennandi umframt at liva upp til tær lógarbundnu skyldur, ið landið hevur álagt teimum. Men allar kommunur hava eitt ynski um betri fíggjarligt ræsarúm borgarunum at gagni, og hetta kann millum annað tryggjast gjøgnum at kommurnar gera sína ávirkan galdandi beinleiðis á Løgtingi. Man kann eitt sindur polemiskt spyrja um tað ikki er sjálvsagt, at tá landið fær størri ávirkan á kommunurnar, so mugu kommunurnar eisini fáa størri ávirkan á landið.


Kommunalpolitiskur blokkur á Løgtingi?

Tað skal heldur ikki gloymast, at um knappliga ein stór mongd av borgarstjórum sita á tingi, so kunnu teir finna saman í ein tvørpolitiskan blokk um tey mál, ið hava við kommunur at gera. Í fleiri førum vil tað uttan iva vera soleiðis, at ynskið um at betra um korini hjá kommunum í summum førum vil viga líka tungt ella tyngri enn atlitini til politiska flokkin. Ragnar Joensen er inni á hesum, tá hann sigur, at “nøkur meina at [borgarstjórar] eru eitt sindur verri at fáa at ganga í takt, tí at teir tæna ofta lokalum áhugamálum eisini.” (10) Tvs. at tað kann gerast trupult at varðveita floksdisciplinina, eins og summir flokkar royna. Bert tíðin kann vísa um hetta fer at passa ella ei, men tað kann í hvussu er grundgevast fyri, at kommunalpolitikarar hava nøkur sterk felags áhugamál, ið ganga tvørtur um vanlig landspolitisk floksmørk. Undantikið Heðin Mortensen – ella tann til einhvørja tíð sitandi borgarstjóran í Tórshavnar kommunu – kann harumframt hugsast, at borgarstjórar hava áhuga í at mobilisera framvið skiljlinjuna “bygd og bý”, m.a. tá mál um niðurlegging ella niðurlaging av almennum stovnum í útjaðaranum stinga seg upp. Generelt uppsummerar Annika Olsen, landsstýriskvinna, alt hetta soleiðis: “Tað kann gerast trupult at reka landspolitikk um Løgtingið er mannað av borgarstjórum” (2), við øðrum orðum um kommunal áhugamál koma at fylla ov nógv á tingi.

Enn meiri áhugavert er sjónarmiðið hjá landsstýriskvinnuni um, at “ein borgarstjóri er jú fyri tað fyrsta fyrisitingarligi leiðari av kommununi. Hann er jú bæði politikari og embætismaður.” (3) Hetta er púra víst eitt áhugavert sjónarmið, tí borgarstjórarnir harvið koma at sita báðu megin borðið í fleiri støðum: so at siga bæði smíða lógirnar, fíggja tær og fremja tær í verki. Hinvegin kenna vit jú eisini hetta frá forholdinum millum landsstýrisfólk og Løgting, har landsstýrisfólk hava sera stórt vald innan lógarsmíð og fíggjarlógararbeiði, tó at hesi somu landsstýrisfólk skulu útinna lógirnar í verki. Mín fatan er, at landsstýriskvinnan Annika Olsen mest av øllum reagerar, tí hon ræðist eina støðu, har hon skal sita sum lús millum tvær negl, tá hon skal fremja í verki ópopulerar broytingar ella sparingar innan t.d. eldrarøkið – um hon væl at merkja heldur fram sum Almannamálaráðharri – livst so spyrst.


Vilja borgarstjórar forða fyri kommunusamanlegging?

Annika Olsen, landsstýriskvinna, hevur tó at enda eisini eina sera áhugaverda útsøgn, har hon metir, at “millum annað vissi okur skulu leggja kommunur saman í framtíðini, kann tað blíva eitt problem vissi tað er at tað sita 20 borgarstjórar í Løgtinginum, sum kanska hava sína egnu kommunu at taka hædd fyri og sín egna sess, sum teir skulu taka atlit at.” (5) Tíðin vil vísa, um borgarstjórar soleiðis fara at forða fyri kommunusamanleggingum. Undir øllum umstøðum er tað rætt, at um borgarstjórar eru valdir grundaðir á eina ávísa lokalpolitiska eind, so skuldu teir í fleiri førum havt áhuga í at varðveita hesa lokalu valdsbasu. Tí við eini samanlegging kunnu teir hugsast at detta niður ímillum í einari størri kommunu – tó at teir hinvegin eisini kunnu styrkja sína valdsbasu, sum tá fyrrverandi bygdaráðsformaðurin í lítlu Hvalvíkar kommunu gjørdist borgarstjóri í stóru Sunda kommunu.

Annika Olsen hevur nógv áhugaverd argument í innslagnum, tó eitt teirra er eitt heldur leyst skot frá hoftini: “Enda okur við kanska at hava 15 borgarstjórar í Løgtinginum, so er spurningurin um man ikki bara skal niðurleggja Løgtingið og hava eitt víðkað kommunustýri, tí so kunnu borgarstjórar jú bara stýra landinum ígjøgnum Løgtingið.” (7) Fyri tað fyrsta haldi eg, at hetta er ein yvirdramatisering av støðuni. So ógvuslig er avbjóðingin hóast alt ikki. Tó er nakað um tað, at lokalu áhugamálini onkursvegna kundu verið betri tryggjað enn tey eru í dag, møguliga fyri at óneyðuggera nógvu borgarstjórarnar á tingi. Hvønn veg skal farast? Aftur til okkurt slag av valdømum? Ella skal ávíst tal av tinglimum setast av til lokala umboðan? Undir øllum umstøðum áttu føroyingar at tikið eitt demokratiskt aðalkjak: hvat slag av demokratii vilja vit hava, elitudemokrati ella luttøkudemokrati – ella okkurt harímillum.

Sámal Matras Kristiansen,
samfelagsfrøðingur
á Kirkju, 12. August 2015

Valið millum arbeiði og frítíð

Prentað sum kronikk í Dimmalætting 4. august 2017 Í løtuni hava nógvir føroyingar summarfrí. Dagligu pliktirnar eru lagdar til síðis na...