Friday, January 11, 2019

Ferðavinnan og burðardygd eru mótsetningar


Vit upplivdu stutt fyri jól eitt øðrvísi mótmælistiltak uttanfyri Løgtingið. Ungfólk høvdu skipað fyri ein um “veðurlagsverkfalli”. Hóast tiltakið ikki var stórt, so er hetta bert enn eitt dømi um, at umhvørvistilvitskan er í vøkstri, serliga millum yngra ættarliðið – tey, ið sum kunnugt skulu liva við langtíðaravleiðingunum av umhvørvisdálkingini.

Føroyingar eru seinnu árini vorðnir alsamt meiri tilvitaðir um dálking av ymiskum slagi. Fyrr varð umhvørvi í stóran mun skúgvað til viks sum ein óviðkomandi partur av samfelagnum. Búskaparvøkstur og arbeiðspláss vóru tað, ið taldi í okkara “ídnaðarsamfelagi”. Vit eru í løtuni við at førka okkum inn í eitt “post-ídnaðarsamfelag”, tvs. eitt samfelag, har ídnaður fær minni týdning og m.a. umhvørvi fær størri týdning.

Vit síggja eina rúgvu av rákum, ið eru avleidd av hesi yvirskipaðu samfelagsbroyting. Burðardygg stovnsrøkt er vorðin eitt óundansleppiligt argument í kjakinum um føroyska fiskivinnu. Skiftið frá svartari til grøna elframleiðslu hevur fingið fastatøkur. Elbilar koyra á vegunum. Húsarhald velja sær grønari orkuloysnir. Alsamt meiri rusk verður endurnýtt ella endurvunnið. Fólk mótmæla larmi og royki frá stórum skipum á havnarløgunum. Seinastu tíðina er trupulleikin við skaðiligum árininum frá alivinnuni eisini komin á dagsskrá.


Umhvørvi og vøkstur kunnu ganga hond í hond

Grundleggjandi merkir hendan hugburðsbroyting, at vit eru farin at síggja vøkstur og dálking sum tvær síður av somu søk. “Koyr á vestfallið” er ei longur ein góðtikin hugburður. Tá vit skapa búskaparlig virði, nýta vit eisini tilfeingi og dálka umhvørvið. Tørvur er á at lofta hesum spilli og hesi dálking, soleiðis at tað kann endurnýtast, endurvinnast ella beinast burtur á ein minni skaðiligan hátt. Nógv ber til, um bara man vil - og hevur ráð. Sjálvandi er tað kostnaðarmikið at umstilla føroyska samfelagið til grønari orkunýtslu, men ein slík transitión førir eisini við sær nógvar hátøkniligar vinnumenningarmøguleikar.

Føroyar eiga at flyta seg mótvegis fleiri “grønum vinnugreinum”. Hetta merkir, at umhvørvisdálkandi vinnur sum fiskivinna, ídnaður, flutningur, aling og landbúnaður mugu umskipast. Tað kann ei longur vera eitt mál í sær sjálvum at økja búskaparligu úrtøkuna frá hesum vinnum. Summi droyma um størri landbúnað í Føroyum, men vit mugu gera okkum greitt, at hetta eisini førir við sær meiri slit á umhvørvið. Vilja vit tað?

18. oktober í ár stóð tó soleiðis at lesa á Kringvapinum: “Útlátið av vakstrarhúsgassi frá ídnaði á landi í Føroyum hevur ongantíð verið so stórt sum nú. Útlátið av koltvísúrni frá ídnaði á landi er nú næstan 90.000 tons, og tað er ein tvífalding síðani 2012.” Sum er mugu vit bara staðfesta, at í praksis raðfesta vit vøkstur fram um umhvørvi. Tað fara at ganga nøkur á, áðrenn umhvørvistankagongdini veruliga slær ígjøgnum í Føroyum.


Ferðavinnan – eitt umhvørvsiligt columbusegg... ella hvussu?

Ein av skjótt vaksandi vinnunum í Føroyum í løtuni er ferðavinnan. Í mun til so nógvar aðrar vinnur, ið hava fingið vánaliga umtalu seinastu árini, stendur ferðavinnan sum ein reinlætin og eintýðugt góð vinna, ið einans ríkar okkara land uttan nakrar avleiðingar.

Men er tað so einfalt? Eitt eru tær avleiðingar, ið lokalsamfeløg og natúrperlur í landinum uppliva vegna stóra ferðafólkatrýstið. Niðurtraðkaðar lundaholur í Mykinesi og “This is not Disneyland”-mótmælisskilti í Saksun eru nakrar av ímyndunum, vit hava fingið av ferðavinnuni seinasta árið. Ein onnur avleiðing er útleigingin av bústøðum til ferðafólk, ið ger bygdir og býlingar hálvgum manntómar fyri fastbúgvandi fólki. Annars verður ferðavinnan ofta hildin at vera ein “rein” vinna, ið ikki plágar okkara umhvørvissamvitsku stórvegis. Men so einfalt er tað ikki.

Ein vinkul, ið sjáldan verður havdur á lofti er CO2-útlátið frá ferðavinnuni. Ferðavinnan er í grundini ein rættiliga stórur syndari á hesum økinum. Tíverri eru vit blind fyri hesum tølunum, tí vit einans fokusera á okkara innlendis dálking. Tó skal vísast á, at tað eru tríggjar stórar keldur til CO2-útlát (og aðra dálking), ið eiga at takast við, tá ferðavinnan verður viðgjørd.

1) Sjóflutningurin til og frá Føroyum.
Nógv ferðafólk koma til Føroya við Norrønu ella við stórum ferðamannaskipum. Hesi skip nýta nógva orku og hava sostatt stórt útlát. Hóast oljan í stóran mun er keypt í øðrum londum, er nýtslan rættað móti Føroyum. Tá ferðafólkaskip sigla millum Føroyar og útlond, er talan um eitt CO2-útlát hjá føroysku ferðavinnuni. Umframt hetta kemur økti vørutørvurin og byggitørvurin vegna ferðavinnuna, ið  eisini er við til at økja um flutningin til og frá Føroyum. Vit kenna ikki hesi tølini – og vilja helst ikki kenna tey. Men í einari meting av føroyskari ferðavinnu, eiga slík roknistykki at verða framd.

2) Flogflutningurin til og frá Føroyum.
Loftvegis ferðafólkaflutningurin er alsamt vaksandi. Í 2017 komu 341.388 fólk um floghavnina, og í ár verður talið enn hægri. Hesin flutningur er í alsamt størri mun rættaður móti ferðavinnu í Føroyum. Tískil eiga eisini hesi tøl at verða tikin við í eini meting av føroyskari ferðavinnu. Verður hugt inn á heimasíðuna hjá Umhvørvisstovuna er annars lætt at fáa ta fatan, at tað gongur rætta vegin við útláti av vakstrarhúsgassi hjá flogferðslu, men sum tey sjálvi skriva, so er hetta tí, at nýggju flogførini hjá Atlantic bunkra størsta partin av oljuni uttanlanda. Hetta er tó at sminka føroyska veðurlagsroknskapin, tí tað er líkamikið fyri CO2-útlátið, um oljan er bunkrað í Føroyum ella aðrastaðni.

3) Øktur innlendis flutningur í Føroyum.
Ferðafólkini, ið koma til Føroyar, skulu í stóran mun flytast runt í landinum. Hetta kann til dømis gerast í ferðafólkabussum ella við at ferðafólk leiga sær bilar. Alt hetta er eisini avleitt av ferðavinnuni og eigur at takast við, tá ferðavinnan verður mett umhvørvisliga.


Fleiri onnur viðurskifti kundu verið tikin við, men hesar trýggjar dálkingarkeldur áttu at verið nóg mikið til at vísa á, at ferðavinna als ikki er nøkur grøn vinna, tvørt ímóti.

Gransking hevur víst, at ferðavinna í dag telur heili 8% av globala CO2-útlátinum. Hetta er tríggjar ferðir meiri enn man upprunaliga helt. Spennandi hevði verið at sæð eina greining av hvussu stórt CO2-útlátið hjá samlaðu føroysku ferðavinnuni í grundini er.


Spoiled! Exploited! Unbelievable!

Vit vita ikki neyvt hvussu stórur partur av føroyska CO2-útlátinum er ferðavinnurelateraður, men talið er uttan iva nógv hægri enn vit gera okkum far um. Landsstýrið ynskir at gera sítt fyri at røkka sonevndu Heimsmálunum fyri Burðardygd hjá ST. Tá tað kemur til el-framleiðslu eru vit sum vera man á rættari kós, men á nógvum øðrum økjum hava vit stórar trupulleikar. Meðan pílarnir venda rættan veg á orkuøkinum, venda pílarnir púrt skeivan veg á ferðavinnuøkinum.

Skulu vit taka intentiónirnar hjá Landsstýrinum seriøst, má ferðavinnutengt útlát eisini takast við í roknistykkið. Síðani mugu átøk gerast, so ferðavinnan verður so grøn sum gjørligt. Kanska ber tað til at minka um ferðafólkamongdina, men hinvegin økja um ferðafólkagóðskuna? Kanska kunnu vit fáa færri ferðafólk til Føroya, men vinna munandi meiri pening burtur úr hvørjum einstakum ferðafólki? Kanska kunnu Føroyar gerast eitt “grønt ferðamál”, ið fær tey ríkastu ferðafólkini at koma hendan vegin, júst tí vit eru grøn?

“Unspoiled, Unexplored, Unbelievable” er í dag at meta sum “vánaligt skemt” og í grundini beinleiðis følsk vørulýsing. Men kanska ber til at førka føroyska ferðavinnu á eina meiri burðardygga leið. Enn so leingi hevði meiri hóskandi slagorð verið: “Spoiled! Exploited! Unbelievable!”


Stórur tørvur á fullfíggjaðum CO2-hagtøl

Í áhugaverdari grein í Dimmalætting 19. Oktober skrivaðu Anna Sofía Lava og Annika Mouritsen soleiðis “Arktisku siglingarleiðirnar, ið liggja kring Føroyar, eru áhugaverdar, tí at tað verður bíligari at flyta vørur tvørturum heimin; fer at minka um CO2-útlátið; minka um siglingartíðina; og knýta fýra teir størstu búskapirnar í heiminum saman.” Hetta er tó ein nakað mótsigandi útsøgn, tí við hesum verður jú óbeinleiðis sagt, at við at økja um CO2-útlátið, fer meiri ísur at bráðna, soleiðis at vit minka um CO2-útlátið... Hatta lata vit líka standa ein løtu.

Flutningvinnurnar koma uttan iva at fáa enn størri týdning fyri Føroyar framyvir, men tá víst verður til, at hetta kann minka um samlaða flutningstengda CO2-útlátið, merkir tað hinvegin, at størri partur av CO2-útlátinum fer fram í føroyskum øki. Eg valdi at spyrja Umhvørvisstovuna um hvørji tøl eru tøk á hesum økinum. Tey svaraðu, at føroysk tøl ikki umfata før, ið bunkra uttanlands. Sambært altjóða vegleiðing er ein høvuðsregla er, at bunkringar uttanlands ikki telja við. Eisini liggja útlát frá handilsskipum, sum bunkra í Føroyum uttanfyri føroysku uppgerðirnar, tí tað verður bólkað í “International bunkers”. Alt hetta gevur eina púrt skeiva mynd av føroyska CO2-útlátinum.

Eitt er hvørji tøl altjóða stovnar krevja av okkum, eitt annað er hvørji tøl vit framleiða til okkara egnu nýtslu. Vit eiga eisini at telja tað útlát við, ið stendst av farma- og fólkaflutningi til og frá Føroyum – og umvegis Føroyar sum transitland. Hetta er alt ein partur av samlaða umhvørvisroknskapinum hjá Føroyum. Hetta er okkara svarta umhvørvissamvitska.

Tá samlaða CO2-útlátið fyri samlaða Føroyska búskapin er gjørt upp, fáa vit eina rættvísari mynd av trupulleikanum og kunnu harvið eisini velja røttu loysnirnar. Eg misteinki tó, at politiska skipanin helst ikki vilja síggja hesa myndina, tí hon krevur nakrar rættiliga ógvusligar avgerðir, ið kosta búskaparliga. Góðu tíðindini eru hinvegin, at Umhørvisstovan hevur ætlanir um at fáa tøl til vega um hesi viðurskifti. Vit sleppa neyvan at liva í "eydnusamari óvitsku" leingi afturat.

Vónandi verða vit klókari um ikki so langa tið, so vit kunnu kjakast á meiri kunnaðum støði um CO2-trupulleikan hjá Føroyum. Landsstýrið sigur seg í hvussu er vilja taka Heimsmál 13 um veðurlagsátøk seriøst. Løgmaður segði m.a. soleiðis á ráðstevnu um Heimsmálini 23. Februar í ár: “Sum ein ábyrgdarfullur partur í altjóða samfelagnum eiga Føroyar, á sama hátt sum onnur lond, at taka menningarmálini hjá ST til sín og eftir førimuni royna at røkka teimum. Og tað hava vit í landsstýrinum eisini valt at gera.”

Sámal Matras Kristiansen,
samfelagsfrøðingur og geografur (síðugrein)

Wednesday, January 9, 2019

Hví skulu vit hava kommunur?

Prentað sum tíðargrein í Sosialinum 9. januar 2019

Tá Skálafjørðurin er boraður ígjøgnum, eru fólkatungu økini í Vágum, Streymoy, Eysturoy og Borðoy at meta sum forstaðir í “Stór-Tórshavn”. Vágaleiðin, Vestmannaleiðin, Sundaleiðin, Skálafjarðarleiðin og Eysturleiðin eru tá “fingrar” í hesum býi. 

Áhugavert kjak hevur í seinastuni verið um kommunusamanlegging. Kári Egholm Jacobsen, býráðslimur í Runavíkar kommunu skeyt triðja jóladag upp at leggja kommunurnar kring Skálafjørðin saman í eina kommunu, ið kundi virka sum ein mótvekt móti Tórshavnar kommunu. “Tann nýggja kommunan við meira enn 10.000 borgarum um 10 ár ella??” var fangandi yvirskriftin hjá vinnulívsmanninum.

Mótmæli hoyrdist síðani frá borgarstjóranum í Eiðis kommunu, Jógvan í Skorini, ið vísti á, at smáar kommunur saktans kunnu hava skynsamari rakstur enn størri kommunur. Hann vísti m.a. á, at Runavíkar kommuna hevur hægri skattatrýst enn Nes og Sjóvar kommunur. (Eiðis kommuna hevur enntá enn lægri skattatrýst).

Meiningin hjá Kára Egholm Jacobsen er sera relevant og í grundini proaktiv, tí hann setur hol á eitt kjak, ið fer at gerast enn meiri átrokandi um nøkur ár, tá Skálafjarðartunnilin er vorðin veruleiki og Sandoyartunnilin er í gerð. Meiningin hjá Jógvani í Skorini ber hinvegin brá av einum reaktivum borgarstjóra, ið óttast, at Eiðis fer at missa sítt sjálvræði. Hetta er eisini eitt relevant sjónarmið, tí við størri kommununum vil rákið móti økisligari (regionalari) miðsavning styrkjast. Ein Skálafjarðarkommuna vil natúrliga miðsavnast kring Runavíkina, ein Norðoyakommuna vil natúrliga miðsavnast kring Klaksvík o.s.fr. Eiðis kommuna hevur somuleiðis rætt í, at ein samanløgd Sunda- og Eiðis kommuna hevði ført við sær ávísa miðsavning kring Streymin.



Kommunur fatast aftureftir, men lívið má livast frameftir

“Livet forstås baglæns, men må leves forlæns”, segði heimspekingurin Kierkegaard á sinni.

Mær tykist sum kommunali geirin í stóran mun er vorðin ein anakronisma, í hvussu er í verandi líki. Samfelagið er ikki tað sama í dag sum í farnu øld. Føroyar eru í dag eitt heilt annað samfelag, enn vit vóru í 1900 ella í 1950. Ja, Føroyar eru enntá munandi broyttar bara síðani kreppuna í 1990’unum. Í dag eru Føroyar samanbundnar við tunlum, undirsjóvartunlum og góðum, breiðum vegum.

Meginparturin av landinum er í dag at meta sum ein stórur, samanhangandi býur. Verða Føroyar samanbornar við økið kring Keypmannahavn, sæst at Vágar, Streymoy, Eysturoy og Borðoy ikki strekkja seg longur út enn fingrarnir í “Storkøbenhavn”, har Sandavágur er sambærligur við Ishøj, Vestmanna við Høje Taastrup, Hósvík við Ballerup, Toftir við Gentofte og Klaksvík við Humlebæk. Tá Sandoyartunnilin kemur, er strekkið úr Havn til Skopunar ikki meiri enn ein túrur av Ráðhúsplássinum út á Dragør.

Veruleikin anno 2019 er, at meginparturin av føroyingum búgva í einum rættiliga avmarkaðum øki. Veruleikin er tískil eisini, at okkara praktiski gerandisdagur er samanbundin tvørtur um tey kommunumørk, ið avmarka okkum. Kommunurnar høvdu eitt endamál, tá samfelagið framvegis var sundurpettað í spjaddar bygdir og oyggjar. Í hundraðáraskeiðnum 1866 til 1967 høvdu vit kommunusundurspjaðingar, ið góvu góða meining í mun til táverandi samfelagsbygnaðin. Síðani hava vit upplivað eina stóra infrakervis- og tøknibroyting av samfelagnum. Longu tá Nes og Runavíkar kommunur fóru sundur í 1967, var samfelagsrákið vent. Vit hava síðani upplivað kommunusamanleggingar og kommunal samstørv, ásannandi, at gamli kommunali bygnaðurin als ikki er tíðarhóskandi longur.



Kommunurnar eru ein borgaratænasta, ikki eitt mál í sær sjálvum

Enn eru gaman í orsøkir til at varðveita smáu kommunurnar. Serliga síðani valdømini vórðu avtikin, tykjast kommunurnar sum ein síðsti skansi hjá bygdunum at verja seg móti miðsavningini av samfelagnum. Jógvan í Skorini er gott dømi um borgarstjóra, ið roynir at verja borg. Men ein onnur orsøk hjá borgarstjórum og bygdaráðslimum at varðveita sínar kommunur er sjálvandi teirra egna valdspositión. Ein bygdaráðslimur í lítlari kommunu veit, at hann fær trupult at verða valdur í einari samanlagdari kommunu. Í staðin noyðist hann at søkja ávirkan í einari staðbundnari nevnd. Ein borgarstjóri í lítlari kommunu veit, at hann helst bert verður meinigur býráðslimur í samanløgdu kommununi, tí fleiri onnur eru eru um boðið at gerast borgarstjórar.

Við øðrum orðum hava kommunurnar eitt ynski um at varðveita seg sjálvar fyri sína egnu skuld.

Í øllum hesum mugu vit tó ikki gloyma, at kommunur ikki eru smá “kongsríki”, men almennir stovnar, ið skulu veita sínum borgarum tænastur og vælferð. Neyðugt er at fasthalda, at kommunurnar eru til fyri at tæna borgarunum, ikki umvent! Gaman í eru kommunurnar framvegis “lokalir felagsskapir”, men hesin leiklutur er vorðin so minimalur, at hann í sjálvum sær er ein ov veik grundgeving fyri kommunala sjálvræðinum.

Kommunurnar í dag hava heilt onnur málsøki enn tær høvdu fyri hundrað árum síðani, ja bara fyri 50 og 25 árum síðani. Nú á døgum eru kommunurnar vorðar sonevndar “vælferðarkommunur”. Heldur enn at loysa lokalar, tekniskar uppgávur, er kjarnuuppgávan flutt til at veita borgarunum vælferð, t.d. barnaansing, skúla, kvøldskúla, eldrarøkt o.s.fr. Nógvar av teknisku uppgávunum eru vegna stórrakstrarfyrimunir fluttar í landsumfatandi felagsskapir (IRF, SEV). Men eisini vælferðaruppgávurnar eru vorðnar so umfatandi, at tær ikki kunnu loysast av smáu kommununum. Neyðugt hevur tí verið at stovnseta økissamstørv, ið kunnu lyfta eldrarøkt, barnavernd, skúla o.s.fr. Bert fáar kommunur eru nóg stórar til at lyfta hesar uppgávur einsamallar.

Umframt hetta eru nógvar av skrivstovutænastunum hjá kommununum avlastaðar gjøgnum vælvirkandi heimasíður og teldupostskipanir, har borgarin kann fáa ta kunning og ta hjálp, honum tørvar. Heldur ikki umsitingarligi nærleikin er longur ein grundgeving fyri kommunala sjálvræðinum, kanska tvørt ímóti. Smáu korini gera jú váðan størri fyri vina- og kenningapolitikki.



Hví ikki avtaka kommunurnar?

Tað er kærkomið, at Kári Egholm Jacobsen hevur sett hol á tabuevnið kommunusamanleggingar. Við fólkaatkvøðuni um nýggjan kommunubygnað í 2012 fingu vit eitt haldkjaft-bomm, ið effektivt køvdi kommunusamanleggingargongdina, ið annars var komin væl áleiðis um tað mundið.

Nú er tíð at koma víðari, serliga eftir at vit nú uppliva eina stóra infrakervisliga kollvelting við Skálafjarðar- og Sandoyartunlunum, ið knýta enn fleiri borgarar enn nærri saman. Hesir tunlar eru game-change’arar. Teir binda ikki bert Føroyar saman, men broyta fullkomiliga hvat Føroyar eru. Føroyar eru ei longur eitt spjatt oyggjaland, men í høvuðsheitum ein samanhangandi býur við nøkrum einstøkum bygdum/oyggjum, ið fella uttanfyri felagsskapin á “Meginlandinum”.

Sum tíðin gongur fara kommunurnar í størri mun at kennast sum ein spennitroyggja hjá hvørjum einstøkum borgara. Ymiskar kommunur hava ymiskt skattatrýst, ymiskar frádráttarskipanir og ymiskt tænastustøði. Við øðrum orðum kann ikki longur sigast, at kommunurnar eru ein garantur fyri einum jøvnum vælferðarstøði millum føroyingar. Heldur eru tær ein hóttan móti einum jøvnum vælferðarstøði. Nakrar kommunur eru ríkar og kunnu bjóða høgt tænastustøði umframt lágt skattatrýst og høgan barnafrádrátt. Aðrar kommunur eru fátækar og mugu lækka tænastustøði og barnafrádrátt, umframt at tær mugu hava eitt høgt skattatrýst. Borgarar í ávísum kommunum verða tískil revsaðir fyri nøkur viðurskifti, teir ikki hava stórvegis møguleika at ávirka – annað enn við at flyta. Hetta er institutionaliserað órættvísi.

Ein loysn er sum vera man at skipa eina holla kommunala útjavning, til dømis við innlendis blokkstuðli ella felags skattainnkrevjing. Við at avtaka kommurnar sleppa vit tó undan hesum kjaki, tí tá verður møguligt at skipa vælferðartænasturnar í Føroyum eftir einum felags, samhaldsfastum leisti.

Eisini loysir hetta trupulleikan við, at borgarar verða stavnsbundnir í eini kommunu. Tá Skálafjarðartunnilin kemur, kann saktans hugsast, at tað er skilagott hjá toftakonu, ið arbeiðir í Havn, at koyra børn síni í barnagarð í Hoyvík. Tað kann eisini hugsast, at ein arbeiðsmaður úr Argjum, ið arbeiðir á Glyvrum, hevur fyrimun av at hava kommunulækna í Runavík. Vit kunnu eisini ímynda okkum, at ein gomul illgongd heimasandskona verður koyrd á røktarheim á Sandi, tó at dótturin er flutt til Klaksvíkar at búgva. Tá hevði helst verið lættari, um gamla konan slapp á røktarheim í Klaksvík, so dótturin kundi vitja hana javnan. Nógv onnur slík dømi er um hvussu okkara vælferð ei longur passar í trongu smáu kommunalu kassarnar.

Eisini kann nevnast, at við kommunusamanlegging kunnu vit eisini fáa eina skilabetri økisplanlegging. Sum nú er royna kommunur hvør í sínum lagi at finna loysnir til at staðseta ídnað. Nógvar av hesum loysnum eru sera óhepnar og gera seg inn á bústaðarøki ella umhvørvisperlur. Eisini eru dømi um, at kommunur kappast móti hvørjum øðrum í royndini at fáa fyritøkur at staðseta seg røttu megin kommumarkið. Við færri ella ongum kommunum kundu vit hinvegin staðsett mest dálkandi ídnaðin á nøkrum fáum, úrvaldum økjum, soleiðis at bústaðarøki og umhvørvisperlur sleppa undan royki, larmi og aðrari dálking.

Fyri hvønn einstakan borgara hevur tað minni at siga, um koyrast skal eina løtu til arbeiðsplássið. Men fyri kommunukassarnar hevur tað alstóran týdning, at virksemið er staðsett røttumegin kommunumark. Av hesi orsøk hava vit seinnu árini sæð nógva ídnaðarmenning fara fram á sera óhóskandi støðum og á sera óhóskandi hátt.

Vónandi fáa vit skjótt eina uppferð við sera óhóskandi kommunubygnaðin innan alt ov langa tíð.

Sámal Matras Kristiansen,
samfelagsfrøðingur,
3. januar 2019

Monday, December 3, 2018

BVB-jólakalendari 2018

Dream-team 2018
No photo description available.

24. december. Marco Reus
Fýraogtjúgunda og síðsta lúkan í BVB-jólakalendaranum er sjálvandi Marco Reus. Fótbóltsgandakallurin mikli við tí framúr góða skotinum er besti áleypari hjá Dortmund, ja helst besti áleypari í øllum Týsklandi. Einasti vansin við Reus er, at hann klárar ikki at spæla allar dystir. Kom í 2012 úr Mönchengladbach, ið um tað mundið hevði ongan minni enn Lucien Favre sum venjara. Uttan iva ein orsøk til, at Rolls Reus nú er betri enn nakrantíð.
Positión: Offenstivur miðvallari
Aldur: 29
Land: Týskland
Mett virði: ca. 370 mió. kr.


p.s. Nevnast skulu eisini teir spælarar, ið ikki komu við í kalendaran:
- Alexander Isak (19). Svenska álopstalentið, ið ikki tykist klára seg í BVB. Hevur spælt 11 dystir á eykaliðnum í fjórðu deild, men bara skotið fimm mál! Verður helst seldur skjótt.
- Sergio Gómez (18). Miðvallari, ið vónandi fer at fáa eitt gjøgnumbrot næsta ár.
- Sebastian Rode (28). Miðvallarkemparin, ið kom úr Bayern, men nú er settur púra út úr spælinum vegna keyp av Witsel og Delaney. Verður allarhelst seldur sum skjótast.
- Dzenis Burnic (20). Miðvallari, ið hevur trupult at fóta sær á BVB-miðvøllinum. Verður helst seldur víðari.
- Eric Oelschlägel )23). Triðimálmaður. Fastur maður á eykaliðnum í fjórðu deild.


23. december. Jadon Sancho
Trýogtjúgunda og næstseinasta lúkan er Jadon Sancho. Hóast enski unglingin bert er 18 ár, er hann longu ein av bestu spælarunum á BVB-liðnum. Hann er snøgt sagt okkara nýggi Dembélé og verður neyvan seldur fyri undir milliardina. 9 upplegg og 6 mál gera hann til næstbesta BVB-áleypara eftir Reus. Kvikur og tekniskt væl fyri og púra cool frammanfyri málið.
Positión: Vinstrivongur ella høgrivongur
Aldur: 18
Land: Ongland
Mett virði: ca. 520 mió. kr.



22. december. Paco Alcácer
Tveyogtjúgunda lúkan er Paco Alcácer. Dortmund leigaði hann í summar úr Barcelona. Nú er hann so keyptur fyri 170 mió. kr. - íroknað leigu. Alcácer er ein veruligur málrevur. Hann fær mál í næstan øllum dystum og hevur vunnið nógv stig fyri Dortmund í heyst. Hann varð tíverri skaddur í dystinum í gjár móti Mönchengladbach, men skaðin er helst ikki størri enn, at hann kann spæla aftur eftir jólaferiuna. Kjansurin er góður fyri, at Alcácer vinnur ársins Torjägerkanone.

Positión: Miðáleypari
Aldur: 25
Land: Spania
Mett virði: ca. 300 mió. kr.



21. december. Christian Pulisic
Einogtjúgunda lúkan er Christian Pulisic. Kviki, amerikanski vongurin kom til Dortmund longu í 2015. Hann vísti seg skjótt sum eitt risatalent, og hevur bitið seg fastan á høgra vongi. Chelsea ætla at keypa hann, men BVB vil ikki selja fyrr enn í summar. Tað er altavgerandi at hava hann á liðnum, um meistaraheitið skal vinnast.

Positión: Høgri vongur
Aldur: 20
Land: USA
Mett virði: ca. 370 mió. kr.



20. december. Axel Witsel
Tjúgunda lúkan er Axel Witsel. Belgiski spælarin var vilstur til Kina, men hann hevði ein klausul í sáttmálanum, ið gjørdi tað møguligt hjá Dortmund at keypa hann í summar fyri 150 mió. kr. Ein sannur miðvallargeneralur, ið skiftir gearini í vælsmurda Rolls Reus-motorinum hjá Dortmund. Stabiliserar miðvøllin og dugir sera væl at seta álop í gongd.
Positión: Defensivur miðvallari
Aldur: 29
Land: Belgia
Mett virði: ca. 300 mió. kr.


19. december. Manuel Akanji
Átjanda lúkan er Manuel Akanji. BVB hevur sum kunnugt schweiziskan venjara og tveir schweiziskar málverjar. Og so hava teir eisini Akanji, ið kom úr Basel fyri einum ári síðani. Hann myndar miðverjuna saman við Diallo. Teir hava saman staðið sera væl og lyft BVB-verjuna upp á eitt nógv hægri støði enn undanfarnu árini. Tó gekk illa í gjár móti Fortuna Düsseldorf. Akanji varð skiftur út við Toprak í hálvleikinum vegna skaða. Verri enn: Düsseldorf vann dystin, og Dortmund er sostatt ei longu ósigrað í Bundesliguni.

Positión: Miðverji
Aldur: 23
Land: Schweiz/Nigeria
Mett virði: ca. 300 mió. kr.


18. december. Abdou Diallo
Átjanda lúkan er Abdou Diallo. Dortmund hevur seinastu árini havt stórar trupulleikar við verjuspælinum. Tí hevur felagið valt at keypa tveir dýrar og krútsterkar verjuleikarar.: Diallo og Akanji Fransk-senegalesin Diallo kom í summar úr Mainz fyri yvir 200 mió. kr. (!) Hann er kringur, sterkur, skjótur og dugir enntá at spæla libero, tá høvi býðst. Eisini er hann sera góður til at seta álop í gongd og kann eisini sjálvur vera vandamikil frammanfyri málið.

Positión: Miðverji
Aldur: 22
Land: Frankaríki
Mett virði: ca. 250 mió. kr.



17. december. Łukasz Piszczek
Sejtjandi lúkan er Łukasz Piszczek. Eftir at Weidenfeller er givin er hann elsti spælari í BVB-hópinum. Men hann er framvegis fyrstaval á vinstrabakki. Piszczek hevur upplivað tað mesta í Dortmund, millum annað meistaraheitini í 2011 og 2012.
Positión: Vinstribakkur
Aldur: 33
Land: Pólland
Mett virði: ca. 30 mió. kr.



16. december. Achraf Hakimi
Sekstanda lúkan er 20 ára gamli Achraf Hakimi. Er leigaður frá Real Madrid og hevur yvirhálað allar hinar bakkarnar hjá BVB, bókstavliga sæð. Hann rennur skjótt, driblar sum ein hvirla og kann eisini skjóta mál. Serliga snilt er, at hann bæði kann spæla høgri- og vinstribakkur. Dortmund ætlar at keypa hann, men hann verður neyvan bíligur. Í løtuni verður hann mettur til eitt virði undir 100 milliónir, men BVB skal helst av við tað tví- ella trífalda fyri at fáa hann til keyps.

Positión: Høgri- og vinstribakkur
Aldur: 20
Land: Marokko
Mett virði: ca. 90 mió. kr.


5. december. Mahmoud Dahoud
Fjórða lúka er Mahmoud Dahoud. Syriskur týskari, ið áður spældi við Borussia Mönchengladbach. Hann hevur ikki fingið væntaða gjøgnumbrotið í Borussia Dortmund, men hevur hinvegin heldur ikki verið vánaligur. Hann megnar at seta góð álop í gongd og eisini at leggja upp til mál. Tíverri fær hann ofta rættiliga defensivar leiklutir, so hann fær ikki sjálvur nógvar málmøguleikar. Kundi blivið ein nýggjur Gündoğan.

Positión: Defensivur miðvallari
Aldur: 22
Land: Týskland/Syria
Mett virði: ca. 130 mió. kr.



4. december. Jeremy Toljan
Fjórða lúka er Jeremy Toljan. Hann kom úr Hoffenheim í fjør, men hevur tíverri ikki klárað seg serliga væl. Tó eru hvørki Schmelzer ella Piscszek ungir longur, og tørvur er á einum góðum eykaspælara, um teir fella frá. Tó higartil í ár hevur Toljan ikki spælt og hevur bert sitið á beinkinum einaferð! Í løtuni eru tó bæði Akanji, Zagadou og Schmelzer skaddir, so møguliga fær Toljan ein kjans í BVB-verjuni skjótt.
Positión: Høgri bakkur
Aldur: 24
Land: Týskland
Mett virði: ca. 35 mió. kr.



3. december. Shinji Kagawa
Triðja lúka er japanska stjørnan Shinji Kagawa, ið kom til BVB í 2010 og sostatt var við bæði meistaraárini. Í 2012 varð hann seldur til Manchester United, men longu í 2014 keypti BVB hann aftur - fyri helvtarprís. Tíverri hevur hann bert verið helvtina so góður, síðani hann kom aftur úr Onglandi. Hugsast kann, at kann verður seldur komandi summar. Fram til tá er neyðugt við nógvum hollum eykaspælarum, um Bundesligan skal vinnast, um antin Reus ella Götze verða skaddir.
Positión: Offensivur miðvallari
Aldur: 29
Land: Japan
Mett virði: ca. 80 mió. kr.




2. december. Marwin Hitz
Onnur lúka er nýggi eykamálmaðurin Marwin Hitz, ið kom úr Augsburg í summar. Gamla legendan Roman Weidenfeller hevur lagt handskarnar, og BVB hevur nú tveir schweizarar at standa í máli. Roman Bürki er enn sum áður fyrsti málmaður, men Hitz stóð m.a. í máli í sigrinum móti Bayern München fyri stuttum.
Positión: Mál
Aldur: 31
Land: Schweiz
Mett virði: ca. 20 mió. kr.


Marwin Hitz 



1. december. Jacob Bruun Larsen
Fyrsta lúka er danska álopskometin Jacob Bruun Larsen. BVB hevur nógv ung talent, og í ár hava nøkur teirra sligið til, m.a. Bruun-Larsen, ið m.a. scoraði besta mál í september.
Positión: Vinstri vongur.
Aldur: 20
Land: Danmark
Mett virði: ca. 110 mió. kr.


Jacob Bruun-Larsen


Mannarættindini og Heimsmálini


ST-yvirlýsingin um mannarættindi fyllir 70 í ár. Hetta kann tykjast sum long tíð, men í mannarættindahøpi er hetta bert ein løta. Hóast mannarættindini hava verið fyri bakkøstum sum fascismu, nazismu og kommunismu, er tankagongdin ment áhaldandi gjøgnum fleiri øldir og stendur í dag í fullum blóma.

Serliga áhugavert er, at upp gjøgnum 20. øld eru alsamt fleiri mannarættindi løgd út til “altjóða samfelagið”. Mannarættindini eru vorðin heimsumfatandi og eru spakuliga vorðin til “altjóða institutitiónir”, ið seta krøv niður til statir, fyritøkur, felagsskapir og vanlig fólk. Heimurin hevur ment felags virði og normar, ið stýra atburðinum hjá flestu heimsins londum og fólkasløgum. Heimurin er ei longur anarkiskur, men skipaður.

Seinastu árini hava sonevndu heimsmálini fyri burðardyggari menning fingið stóra umtalu. Serliga heimsmál 16 um “Frið, rættvísi og sterkar institutiónir” snýr seg um mannarættindi, men nógv av hinum heimsmálunum snúgva seg eisini beinleiðis ella óbeinleiðis um mannarættindi.

Í grundini eru mannarættindi og burðardygd tvær síður av somu søk. Burðardygd verður vanliga knýtt at sonevndari “umhvørvisligari burðardygd”, men fevnir somuleiðis um “samfelagsliga burðardygd” og “búskaparliga burðardygd”. Nógv av heimsmálunum eru ætlað at betra um rættvísi og livikor hjá fólki kring allan heimin.

Altjóða samfelagið – herundir regionalar organisatiónir – hevur lagt seg fast á eina rúgvu av sáttmálum, ið útgreina mannarættindini. Mannarættindini eru tó ein rættiliga “kvalitativur” heimur, ið lættliga kann enda í orðakegli uttan ítøkiliga handling. Heimsmálini fyri burðardyggari menning eru hinvegin eisini “kvantitativ” og loyva hagfrøðiligar samanberingar millum lond.

Tað veruliga áhugaverda er, at hendan parrenningin millum mannarættindini og heimsmálini styrkir báðar dagsskráir. Tað styrkir heimsmálini, at tey eru tengd at løgfrøðiliga bindandi avtalum. Tað styrkir mannarættindini, at tey eru tengd at hagfrøðiligum indikatorum. Tó at vit í Europa í løtuni uppliva eitt tjóðskaparligt mótrák móti mannarættindunum, stendur altjóða mannarættindarákið framvegis sterkt. Tó eru eisini myrk skíggj at hóma. Daprast er umhvørvisøkið, men eisini øki sum datavernd og talufrælsi veita høvuðbrýggj.


(Skrivað fyri Amnesty Føroyar til 70 ára føðingardagin hjá ST-yvirlýsingini um mannarættindi)

Friday, October 19, 2018

Fátækradømi – annað enn bara búskapur


Prentað sum tíðargrein í Sosialinum 19. oktober 2018

Radarin 10. oktober 2018 snúði seg um fátækradømi. Hetta er eitt sera nógv umtalað og fjølbroytt evni. Tíverri verður fátækradømi ofta umtalað sum ein reinur búskaparligur trupulleiki. Lutfalsliga fátækramarkið verður tikið fram sum høvuðsábending um hvussu nógv fólk eru í fátækraváða ella ikki. Verða onnur mát tikin fram, eru tey oftast eisini búskaparlig. Av tí at diagnosurnar eru búskaparligar, eru loysnirnar eisini rættiliga búskaparligar - “økonomistiskar”. Gev teimum fátøku fleiri pengar, so kunnu tey keypa seg burtur úr sínum trupulleikum, tykist meginreglan at vera. Kjakið snýr seg um, at verða veitingarnar ov høgar, missa fólk tilelvingina til at arbeiða. Hinvegin kann skipanin saktans virka tilelvandi, samstundis sum fólk ikki fáa arbeiði vegna vantandi førleikar. Tað kann vera “mismatch” millum útboð og eftirspurning á arbeiðsmarknaðinum.

Harumframt skal vísast á, at arbeiði ikki bert snýr seg um inntøkuskapan, men eisini um sosial sambond, viðurkenning, samleika, “sjálvrealisering” o.s.fr. Her hoppar “økonomistiska” ketan av. Eins og Sonja Jógvansdóttir vísti á í Radaranum, vilja flestu fólk í stóran mun arbeiða, hóast peningaliga meirúrtøkan í mun til almennar veitingar er lítil. Tó hugsi eg, at Sonja yvirmetir búskaparligu orsøkirnar og undirmetir mentanarligar orsøkir til hendan samanhang.

Rætt er, at pengar kunnu loysa nógvar trupulleikar. Materiella livistøðið er ein týðandi partur av vælferðini hjá fólki nú á døgum. Tó skapar hendan “økonomistiska” tankagongdin nakrar blindvinklar, ið tó partvíst vórðu latnir upp í áhugaverdu samrøðuni við Eriku Hayfield, ið m.a. vísti á, at fátækradømi eisini er stigmatiserandi. Fátøk fólk koma undir sjóneykuna hjá øðrum fólkum við hevjaðum moralskum peikifingrum. Serliga í einum ultra-protestantiskum landi sum Føroyum, har arbeiðsmoralurin nærum hevur heimsmet, er tað skammiligt at ganga hendur í lumma. Fátækradømi er ikki bert peningalig trongstøða, men sanniliga eisini ein samleikalig trongstøða.

Verður tikið støði í kenda samfelagsfrøðinginum Pierre Bourdieu sæst, at umframt búskaparligan kapital, tørvar menniskjum eisini mentanarligan, sosialan og symbolskan kapital fyri at kunna skapa eitt gott lív. Hesir “kapitalar” kunnu byggjast upp á ymiskan hátt og kunnu eisini “vekslast” millum sín. Í dagsins samfelagi er arbeiðsmarknaðurin høvuðskelda til allar hesar kapitalar, ikki bert tann búskaparliga.

Eitt er, at fólk kunnu hava aðrar keldur til vælferð enn inntøku. Tey kunnu hava ognir ella atgongd til ognir, soleiðis at leiguútreiðslur kunnu sparast. Tey kunnu hava familju og netverk, ið kann veita teimum ikki-pengagjørda vælferð sum t.d. kjøt, fisk, epli, handverkshjálp o.s.fr. Eisini hóast bert verður hugt við “økonomistiskum” brillum sæst, at tað er misvísandi bert at hyggja eftir inntøkusíðuni. Útreiðslusíðan er kanska enntá størri fátækraorsøkin í Føroyum í dag. Vantandi útboð av bústøðum, høgir gerandisvøruprísir og høgir orkuprísir eru dømi um búskaparligar faktorar, ið skapa reelt fátækradømi, eisini hóast fólk hava inntøkur omanfyri lutfalsliga fátækramarkið. Tó, eins og vit áttu at havt eitt betri og fjølbroyttari yvirlit yvir hvørji fólk eru fátøk í Føroyum, áttu vit eisini at kortlagt bústaðaneyðina nógv meiri miðvíst. Tíverri fáa sosial hagtøl als ikki somu raðfesting sum búskaparlig hagtøl. Ivaleyst enn eitt úrslit av omanfyrinevndu “økonomismu”.

Hinvegin má eisini staðfestast, at fólk hava sera ymiskan livihátt. Til ber at velja materiellu kapprenningina frá og heldur liva eitt meiri nøgdsamt lív, har vælferðin byggir á meiri ómateriell virði. Slík virði eru ofta munandi bíligari enn tey materiellu virðini, tó at tað sjálvandi eisini finnast tænastuveitingar, ið hava sera høgan prís. Eisini veita land og kommunur eina ørgrynnu av tænastum, ið á ymiskan hátt kunnu betra og fjálga um lívsgóðskuna hjá fólki. Hesar tænastur eru antin bíligar ella enntá ókeypis. Velur man at laga sín lívsstíl eftir síni inntøku, kann man fáa størri lívsgóðsku burtur úr minni brúki.

Fátækradømi er eisini ein spurningur um hugburð.


Vantandi útbúgving er størsta fátækradømið

Fólk kunnu vera fátøk av ymiskum orsøkum. Summi hava møguliga gjørt skeiv val gjøgnum lívið ella hava snøgt sagt verið ov dovin. Onnur hava verið úti fyri onkra “sosiala hending”, ið hevur gjørt tilveruna trupla. Talan kann vera um hjúnaskilnað, arbeiðsloysi, rúsdrekka, strongd, sálarligar trupulleikar og mangt annað.

Líkamikið hvør orsøkin er, er ikki rætt at generalisera. Fátækradømi er sera individuelt. Orsøkirnar eru sera fjølbroyttar og ofta samansettar. Ofta verður víst á, at fátækradømi elvir til psyko-sosialar trupulleikar. Hetta er rætt, men umvent eru psyko-sosialir trupulleikar eisini orsøk til fátækradømi. Her er talan um eina klassiska samfelagsfrøðiliga hønan/eggið-tvístøðu.

Ein høvuðskelda til fátækradømi er vantandi útbúgving ella førleikamenning. Tað lættasta í verðini er at rakka niður á tey fólk, ið onkursvegna ikki megnaðu at útbúgva seg ella á annan hátt at menna ymiskar produktivar førleikar. Í hesum førum hevði ein hjálpandi hond tænt betri enn ein moralskur peikifingur!

Tað umráðandi er, at vit hjálpa hesum fólkum, ið ikki eru komin á sína røttu hill. Sjálvandi eiga fólk, ið eru í bráðfeingis kreppu, at hjálpast peningaliga. Flest øll í politiska landslagnum taka undir við hesum. Men hetta er ikki ein hjálp, ið tryggjar nakra framtíð. Samfelagið eigur hinvegin at fara aktivt inn og hjálpa fólki at førleikamenna seg. Tað kunnu vera sera nógvar orsøkir til, at fólk eru fallin frá í útbúgvingarskipanini. Rætt er, at skúlin er alt ov standardiseraður og ov illa megnar at lofta teimum fólkum, ið ikki hóska so væl inn í skipanirnar. Tó eru ábøtur framdar seinastu árini. Eisini er gleðiligt, at meiri nú verður gjørt við miri fokus á realførleikar. Nógv fólk duga ymiskt, tey ikki kunnu skjalfesta ella ikki eru nóg tilvitað um. Nógv fólk kunnu lyftast við hugburðsbroyting og broyting av sjálvsfatan.

Heldur enn at lata hesi fólk uppliva ósigur eftir ósigur eigur at verða arbeitt miðvíst við at hjálpa teimum. Summi skulu kanska hava eitt sindur av eyka hjálp til skúlating. Ein sera væl útgivin tænasta! Onnur hava djypri persónligar ella sálarligar trupulleikar, ið gera, at tey í nógv størri mun mugu stuðlast menniskjaliga. Men eisini hóast ein persónur við avbjóðingum fær stuðul hvønn dag, er tað betri enn at viðkomandi endar við svartaperi og situr eftir sum kroniskt fátækur. Tá tosa vit av álvara um eina heilsuskaðiliga støðu, ið kann kosta familju og samfelagi dýrt.

Heilt grundleggjandi eiga vit at gera upp við, at fátækradømi bert snýr seg um pengar og brúk. Fátækradømi snýr seg eisini um vitan og førleikar. Tað kann vera harmiligt, at eitt barn ikki fær ein líka fínan I-pad sum hini børnini í skúlanum, men tað er í grundini nógv harmiligari, at barnið veksur upp í einum heimi, har foreldrini ikki lesa søgur fyri børnunum ella syngja sangir saman við teimum.
Mentanarligt fátækradømi er í grundini eitt nógv verri fátækradømi enn lutfalsligt búskaparligt fátækradømi. (Tosa vit um avgjørt fátækradømi, er støðan ein heilt onnur). Til ber at vera búskaparliga fátækur vegna arbeiðsloysi. Er man væl fyri, kann man tó reisa seg aftur og arbeiða seg út úr fátækradøminum. Nógv truplari er við mentanarligum fátækradømi. Tað krevur stóran innsats at arbeiða seg upp gjøgnum útbúgvingarskipanina, serliga um ein longu hevur havt nógvar ringar royndir við henni.

Hjálpa vit bert her og nú móti búskaparliga fátækradøminum, kann talan ofta vera um symptomviðgerð heldur enn at lúka trupulleikan upp við rótini. Gera vit hinvegin samstundis eina íløgu í at lyfta fólk upp úr mentanarligum fátækradømi, so lyfta vit tey sannlíkt eisini upp úr búskaparliga fátækradøminum upp á longri sikt. Við útbúgving ber eisini til at byggja upp eitt nýtt netverk, ið kann kompensera fyri tey dysfunktionellu sambond, ein møguliga er vaksin upp við.


Útlendingar eru ein serlig avbjóðing

Vit hava sum heild eina sera vælvirkandi uppalingarskipan – frá barnagørðum yvir fólkaskúla og miðnám til víðarigangandi útbúgvingar. Tað tekur fleiri áratíggju at uppala eitt menniskja til nútíðarinnar kompleksa samfelag. Er onkur dottin niðurímillum, er tað tískil ein stór avbjóðing at lyfta viðkomandi uppaftur, soleiðis at hann kann koma á eitt gott spor.

Fólk eiga í nógv størri mun at virðismeta tað megnararbeiði, ið fer fram í allari uppalingarskipanini. Tað arbeiðið, ið pedagogar, lærarar, meistarar, lektarar o.s.fr. leggja í okkara ungu er í dag høvuðskeldan til framburð í Føroyum.

Ein møguligur váði kann í framtíðini standast av, at vit hava fingið nógvar tilflytarar til landið. Nógvir tilflytarar hava ikki allar teir førleikar – hvørki óformligar ella formligar – ið skulu til fyri at klára seg væl í Føroyum. Í góðum tíðum kunnu teir fáa nógv av lágtløntu størvunum, ið føroyingar flestir vanliga ikki skoyta um. Í ringum tíðum er hinvegin stórur váði fyri, at hesi enda uttanfyri arbeiðsmarknaðin og verða marginaliserað sosialt. Lat okkum siga tað sum tað er: ringu tíðirnar koma aftur um nøkur ár. Tí er tað nú, tiltøk skulu setast í verk.

Erika Hayfield vísti í Radaranum á hvussu stóran týdning netverk – serliga familier netverk – hava fyri lívsmøguleikarnar í Føroyum. Lutvíst familistiska skipanin í Føroyum ger, at tú fært lættari at standa teg, um tú hevur eina sterka familju, ið kann stuðla tær á ymiskan hátt. Tað er stórur munur á um ein útlendsk kvinna endar í einari sterkari ella veikari familju. Land og kommunur tykjast halda, at familjurnar megna hesa avbjóðing einsamallar, men yvirsíggja, at ikki allar familjur fungera so væl. Almenna vælferðarskipanin er til reiðar at hjálpa fíggjarliga og á annan hátt, tá trupulleikar stinga seg upp, men ov lítið verður gjørt við proaktiva førleikamenning av útlendingum í Føroyum. Nakað verður gjørt, men als ikki nóg miðvíst.

Tað er púra avgerandi, at vit skilja, at integratión ikki er nakað, ið bara hendir av sær sjálvum. Í summum førum eydnast tað, og útlendingurin megnar at arbeiða seg allan vegin upp gjøgnum útbúgvingarskipanina og inn í okkurt gott, trygt starv. Sólskinssøgur finnast, men heilt nógvir útlendingar megna hetta ikki. Tí vilja teir vera í stórum váða fyri at marginaliserast, tá tíðirnar verða verri. Um tilflytarar í stóran mun klumpa seg saman í etniskar klikur, kann tað vera við til at styrkja trupulleikan enn meiri. Tað er avbera týdningarmikið, at tilflytarar verða integreraðir inn í etnisk-føroysk netverk, har teir bæði kunnu styrkja sínar mentanarligu og sosialu førleikar. Serliga týðandi er, at tilflytarar fáa dagliga venjing í at tosa føroyskt. Nøkur hissini skeið eru als ikki nóg mikið.
Vit mugu ikki enda í tí støðu, at vit fáa eina undirstætt av tilflytarum við veikum sosialum og mentanarligum/málsligum førleikum. Hetta kann gerast ein kelda til fátækradømi í framtíðini.
Neyðugt er, at føroyska samfelagið miðvíst arbeiðir við at lyfta bæði útlendingar og føroyingar við avbjóðingum upp úr tí mentanarliga fátækradømi, tey eru endað í. Eitt er, at mentanarligt fátækradømi er ein persónliga skaðilig støða at vera. Enn verri er, at mentanarliga fátøk foreldur illa megna at veita sínum børnum ein positivan sosialan arv.

Sámal Matras Kristiansen,
samfelagsfrøðingur

Friday, August 24, 2018

Fuglafjørður og framtíðarinnar rák


“Býráðið hevur sett sær sum mál, at í 2050 skulu 2050 fólk búgva í kommununi. Men hvat er tað fyri ein býur, ið vit ynskja. Hvussu menna vit býin? Hvørji øki skulu vit leggja dent á? Og hvussu gera vit tað, uttan at gloyma tey virði og tann samleika, sum ger Fuglafjørð til nakað serstakt í dag.”

Soleiðis ljóðaðu boðini frá Rønn Eliasen, leiðara á mentanarøkinum í Fuglafjarðar kommunu, tá hon heitti á meg um at koma við nøkrum boðum um hvussu Fuglafjørður kann mennast komandi trý áratíggjuni. Framtíðargransking er ikki løtt at gera, og í grundini er talan bert um kvalifiseraðar gitingar um hvat møguliga kann henda.

Fyri at kvalifisera mínar tankar um hvussu Fuglafjørður kann fara at mennast komandi áratíggjuni, havi eg valt at taka støði í nøkrum yvirskipaðum rákum, ið við stórari vissu koma at raka Fuglafjørð. Tó ber ikki til at siga júst hvussu hesi rák koma at ávirka Fuglafjørð, og tí kann eg bert vísa á nakrar møguleikar.

Tey fimm yvirskipaðu rákini, eg havi valt at taka støði, í eru:
  1. Fleiri eldri, færri yngri. (Demografiska transitiónin)
  2. Øktur sambundinleiki (Globaliseringsrákið)
  3. Størri fjølbroytni í samlívs- og bústaðarformum (Seinmodernaða rákið)
  4. Frá ídnaðar- til tænastusamfelag (Postmaterialistiska rákið)
  5. Vøkstur innan tænastu- og vitanarvinnur (Sektortransitiónin)
Hesi rákini eru partvíst samanfallandi, men havi eg valt at seta tey upp í fimm brot, soleiðis at poengini koma greiðari fram. Í hvørjum broti hugleiði eg um hvørjar møguligar avleiðingar rákið kann fáa fyri Fuglafjørð og hvat kundi verið gjørt fyri at ganga rákinum á møti.

Øll rákini hava sum vera man fyrimunir og vansar. Tað ræður um hjá Fuglafjarðar kommunu at tálma vansarnar, samstundis sum at fyrimunirnir vera uppdyrkaðir. Hetta er eingin eksakt vísind, og alt kann ikki gerast samstundis. Harumframt vil tað, man velur at gera nú eisini ávirka hvat hendir í framtíðini (Path Dependency). Velur man at gera ávís ting nú, kann tað forða fyri øðrum tingum í framtíðini ella elva til aðrar møguleikar í framtíðini.

Hóast detaljuvitanin sum vera man ikki er serliga álítandi, havi eg valt at enda hvørt brot við trimum hugskotum, ið eru verd at skriva sær handan oyruni, tá politisk val skulu fremjast í Fuglafjarðar kommunu hesi komandi áratíggjuni.

Hóast nakrar viðmerkingar eru hugsaðar beinleiðis í mun til Fuglafjarðar kommunu, eru nógvar viðmerkingar so mikið yvirskipaðar, at tær eru eisini galdandi fyri aðrar, líknandi kommunur í Føroyum.



Rák 1: Fleiri eldri, færri yngri

Demografiska transitiónin hevur við sær, at vit komandi árini fara at uppliva eina broyting av aldursbólkasamansetingini. Sostatt er tað ikki bert ein spurningur um at økja íbúgvatalið við uml. 500 fólkum. Fyri at tryggja eitt burðardygt skattingargrundarlag, mugu tey flestu av hesum fólkum vera ung, ið kunnu føða børn og harvið vera við til at tálma eldingina av fólkatalspyramiduni.

Fyri at framtíðartryggja kommununa er neyðugt, at inntøkugrundarlagið er nøktandi og at forsyrgjarabyrðan ikki verður ov tung. Alt hetta veldst sjálvandi eisini um hvussu kommunurnar og kommunalu samstørvini verða skipað og fíggjað í framtíðini. Kanska fer bæði lands- og kommunuskattur at verða kravdur inn undir einum í framtíðini? Kanska fara vit at skipa kommunala útjavning ella kommunalan blokkstuðul? Kanska verða fleiri brúkaragjøld í framtíðini? Ilt er at siga hvat fer at henda, men rákið við fleiri eldri og færri yngri má undir øllum umstøðum takast seriøst.

Tí má arbeiðast fyri at fáa ung at støðast í Fuglafirði, eins og at fáa ung at flyta til Fuglafjarðar. Fuglafjørður er eitt øki, ið hevur havt stórt kvinnuundirskot, tó at batar eru hendir seinnu árini. Átøk kunnu gerast at finna makar til tey einsamøllu í kommununi. Á hendan ber til at fáa fleiri børn, samstundis sum trivnaðurin í bygdini verður betri. Mótmælast kann, at hetta er ein privatsøk, men hinvegin kundi Fuglafjarðar kommuna gjørt kunningarátøk fyri at draga ungfólk til Fuglafjarðar.

At talið á eldri fólkum fer at økjast, fer eisini at merkja, at fleiri eldrarættaðar tænastur skulu skipast. Týdningarmikið er, at hesar verða skipaðar í kommununi, soleiðis at trygg, almenn arbeiðspláss verða sett á stovn. Nógvar kvinnur ynskja at arbeiða innan hendan geiran, og kann hetta tí eisini vera ein háttur at draga ungar kvinnur til kommununa. Yvirskipað má tað sigast at vera týdningarmikið at hava eitt fjølbroytt úrval av størvum, ið bæði mannfólk og konufólk - og ymiskar persónsmenskur - trívast við.

Sum heild kann Fuglafjarðar kommuna arbeiða fyri at skapa vælhóskandi eldrabýlingar og aðrar bústaðir fyri eldri. Fáa tey eldri høvi at flyta út úr sínum sethúsum, skapar tað eisini rúm fyri nýggjum, yngri familjum.

Samstundis eigur at verða arbeitt fyri einum rættvísum fíggingarleisti, ið ger, at tey eldru ikki gerast eitt haft um beinið, men hinvegin eitt aktiv fyri bygdina. Eisini kann arbeiðast fyri at halda tey eldri sunn, so tey kunnu geva sítt íkast til sosiala lívið í bygdini, eins og tey kunnu eftirspyrja vørur og tænastur í lokalsamfelagnum, t.d. handlar, cafeir, frisørar, fysioterapi o.l. Um tey eldru eru væl fyri, kunnu tey harumframt búgva í eldrabýlingum heldur enn á heimum ella á sambýlum. Hetta vil vera ein sparing fyri kommununa. Tað er eisini eitt rák, at eldri í alsamt størri mun verða væl fyri og liva lívið. Nógv teirra koma eisini at verða rættiliga rík og kunnu eftirspyrja nógvar vørur og tænastur. Hóast tey eldru ikki arbeiða, ynskja tey at vera aktiv, og nógv størv kunnu upprættast til at servisera hesi eldru - bæði almenn, kommunal, men eisini privat.

  1. Arbeiðið fyri at fáa enn fleiri ungar familjur til Fuglafjarðar.
  2. Fáið nógvar eldratænastur til kommununa.
  3. Gerið átøk fyri at betra um trivnað og heilsu hjá teimum eldru.


Rák 2: Øktur sambundinleiki (konnektivitetur)

Bæði fysiska og kunningartøkniliga infrakervið er batnað munandi upp gjøgnum 20. Øld. Vegasammbond hava gjørd tað alsamt lættari hjá fuglfirðingum at koma til onnur øki - og hjá øðrum at koma til Fuglafjarðar. Seinnu árini eru eisini kunningartøkniliga infrakervið batnað markant.

Alt hetta merkir, at staðbundinleikin minkar. Tað verður lættari at flyta seg millum ymiskar gerandislokalitetir: bústað, arbeiði, frítíð o.s.fr. Hetta hevur eisini ta mentalu avleiðing, at staðkenslan víðkast. Fólk knýta ikki longur sín samleika so neyvt at einum ávísum staði, men fáa eina breidri staðkenslu. Heldur enn fuglfirðingar gerast fólk eysturoyingar, føroyingar, norðurlendingar, europearar.

Eisini útbreiðslan av kunningartøkni ger, at tað verður alsamt lættari at gerast partur av nýggjum felagsskapum. Tá áhugarnir eru fluttir út á Netið, er ikki longur neyðugt at hava somu áhugamál sum tínir fysisku grannar. Tú kanst hava áhugafelagsskapir við onnur í øðrum londum, meðan tú í grundini mest hevur geografiina til felags við tínar fysisku grannar.

Tað er ilt at siga hvønn týdning hetta fær fyri bústaðakensluna. Helst koma góðir, stabilir grannar at vera ein nógv eftirspurdur eginleiki í nógv ár framyvir. Hóast alsamt meiri uppaling fer fram online, verður framhaldandi ein tørvur á stabilum grannaløgum, har ein vælfungerandi barna- og ungdóms-sosialisering kann fara fram. Hóast kriminalitetur væntandi ikki verður ein stórur trupulleiki, er framvegis týðandi at tryggja harmonisk grannaløg, ið skapa álit og tryggleika. Neyðugt er tí at tryggja ein ávísan sosialan stabilitet, millum annað við at blanda ymiskar bústaðarformar (ognar-, leigu-, lestrar-, eldra- o.s.fr. bústaðir). Hóast váðin er lítil, er vert at halda eitt vakið eyga við, um nakað slag av “ghettoisering” fer fram í kommununi (sosial ella etnisk).

Neyðugt er at tryggja, at fólk búgva í Fuglafirði alt árið. Um nógvir bústaðir gerast frítíðarbústaðir hjá fólki úr øðrum bygdum/býum/londum ella verða leigaðir út til ferðafólk, kann hetta skapa mistrivnað í bústaðarøkjunum. Umframt hetta vil eitt slíkt bústaðatrot beinleiðis tálma fólkavøkstrinum í kommununi og harvið eisini gera eftirspurningin eftir vørum/tænastum í bygdini minni - umframt minka skattagrundarlagið. Í staðin kann kommunan skumpa undir, at størv verða skapt innan ferðavinnuna, t.d. camping og gistingarhús. Hinvegin kann tað saktans vera skilagott, um hús í Fuglafirði verða leigað út, tá føstu íbúgvarnir hava summarferiu.

Fuglafjørður hevur mist nógvar funktiónir seinastu áratíggjuni, og neyðugt er av øllum alvi at verja borg. Hóast eisini handils- og tænastufunktiónir flyta út á Netið og møguleikarnir verða enn betri fyri at gagnnýtta útboðið í Tórshavn, so fer eitt fjølbroytt og dygdargott tænastuútboð í Fuglafirði helst at vera ein nógv eftirspurdur eginleiki framyvir. Tað er tískil týdningarmikið, at kommunan eftirspyr lokalt, har tað er møguligt og rímiligt.

  1. Forðið fyri, at frítíðarbústaðir gera seg inn á bústaðaøkini.
  2. Verjið og útbyggið tænastustøðið í Fuglafirði
  3. Skapið sosialt blandað bústaðøki

Rák 3: Størri fjølbroytni í samlívs- og bústaðarformum

Í 20. øld var kjarnufamiljan okkara felags ímynd av húsarhaldinum. Maður og kona tóku seg saman um eitt lívslangt samstarv um at eiga børn, byggja hús og liva saman í felagsskapi. Verður farið longur aftur í tíðina, vóru víðkaðu húsarhaldini normurin. Tá livdu fleiri ættarlið saman, eins og onnur fólk eisini vóru knýtt at húsarhaldinum. Í 21. øld broytist alt hetta munandi. Hetta rákið er langt síðani byrjað í øðrum londum, men er nakað seinni á veg í Føroyum, og uppaftur seinni í Fuglafirði enn t.d. í Tórshavn.

Í siðbundna samfelagnum vóru fólk staðbundin. Í modernaða samfelagnum fluttu fólk lineert úr bygd í bý (úr Oyndarfirði til Fuglafjarðar og víðari til Havnar). Í sein-modernaða samfelagnum flyta fólk aftur og fram alt eftir hvørjir møguleikar finnast. Samlívs- og bústaðarformar gerast sostatt alsamt meiri torskildir.

Væntast má, at fólk koma at liva saman á nógv meiri fjølbroyttar hættir enn vit eru von við. Helst koma fleiri at liva støk stytri ella longri partar av lívinum, eisini í skiftistíðum millum parforhold. Stabiliteturin í samlívsformum verður helst minni og útskiftingin av partnarum verður størri. Fólk koma at flyta til og frá Fuglafirði í nógv størri mun, alt eftir hvussu teirra samlívsstøða broytist. Vit kunnu ikki vænta, at fólk fara at liva sama stað alt lívið. Sum áður nevnt fer staðkenslan at broytast munandi. Bygdasamleikin fer at fána og aðrir samleikar koma í staðin. Fuglafjørður má vera førur fyri at lofta hesum samleikum og teimum nýggju tørvunum á sjálvrealisering.

Alt hetta leggur eisini trýst á bústaðirnar í kommununi. Tørvur verður á størri bústaðarligum fjølbroytni. Neyðugt er bæði við stórum húsum, smærri húsum, raðhúsum, íbúðum, sambýlum, eldrabýlingum o.s.fr. Eisini er neyðugt við ymiskum ognarformum, bæði ognarbústøðum, leigubústøðum og møguliga eisini lutabústøðum. Kommunan má menna ymiskar loysnir, gjarna saman við ymiskum privatum aktørum (fyritøkur ella felagsskapir).

Afturat einum fjølbroyttum bústaðaútboðið má tilknýtta tænastuútboðið eisini tillagast broytandi sosiala veruleikan. Til dømis má barnaansingin taka hædd fyri, at fólk fara at liva øðrvísi tilverur enn rutinukenda 8-16 lívið frá modernitetinum. Sein-modernaða arbeiðslívið kemur at gerast munandi minni rutinukent og munandi meiri verkætlanarkent. Vit kenna tað longu innan ymiskar kreativar vinnugreinar. Hetta fer helst bara at vinda upp á seg komandi áratíggjuni. Í stóran mun fara arbeiði og frítíð at smelta saman, soleiðis at tað verður truplari at skilja millum, nær man arbeiðir og nær man heldur frí.

Afturat hesum kann nevnast, at Fuglafjarðar kommuna hýsir einum rímiliga stórum útbúgvingardepli. Kommunan kundi arbeitt miðvíst fyri at fingið lesandi at búsett seg í kommununi. Hetta gevur ikki stórvegis í kommunukassan, men skapar ein ávísan eftirspurning eftir vørum og tænastum í Fuglafirði. Eisini skapar hetta eina ungdómsmentan, ið kann styrkja sosiala lívið í Fuglafirði og enntá elva til kreativitet og betri umdømi. Neyðugt er tá at tryggja góðar og tryggar samferðslumøguleikar millum Fuglafjørð og Kambsdal.

  1. Skapið ein fjølbroyttan bústaðarmarknað.
  2. Skapið fjølbroytt tænastutilboð, m.a. fleksiblari barnaansing.
  3. Betrið bústaðarmøguleikarnar hjá ungum í kommununi.


Rák 4: Frá materialismu til post-materialismu

Fuglafjørður er eyðkendur fyri sín tunga ídnað. Hetta er ein týðandi partur av samleikanum hjá kommununi. Samfelagið er tó í fullari ferða at flyta seg burtur frá ídnaðarsamfelagnum til eitt vitanarsamfelag. Ídnaðarsamfelagið og tey materialistisku virðini, ið eyðkendu 20. øld, koma at fylla minni í hugaheiminum hjá komandi ættarliðunum. Nýggj virði koma at spríkja fram, ið eisini koma at seta nýggj krøv til Fuglafjørð sum bústaðarøki. Tað má vera størri fokus á at fremja positivar eksternalitetir, men tálma negativar eksternalitetir.

Til dømis kunnu vit vænta okkum, at umhvørvistilvitskan verður størri. Tolsemið móti dálking fer at minka. Her er talan um dálking í mun til allar sansir - ljóð, anga, útsýni o.s.fr. Larmur og roykur frá stórum skipum kann sjálvandi ikki góðtakast. Í framtíðini fara fólk neyvan at vilja búgva í einum ídnaðarøki, í hvussu er ikki uttan so at bilbukt fæst við dálkingina. Ger Fuglafjarðar kommuna einki við hetta, kann óttast, at tey, ið flyta til Fuglafjarðar ikki verða tey, ið ynskja tað, men tey, ið einki annað stað fáa at búgva. Fuglafjørður kann enda sum frával heldur enn tilval. Hetta vil neyvan vera gott fyri skattagrundarlagið hjá kommununi.

Ásannast má, at Fuglafjørður í langa tíð frameftir fer at vera en ídnaðarbýur. Tí ber ikki til at siga, at ídnaðurin má burtur. Stóru inntøkurnar eru alneyðugar fyri økið - eisini grannakommunurnar. Men neyðugt er at tryggja, at ídnaðurin verður staðsettur og mentur á ein hátt, soleiðis at hann ikki ger seg óneyðuga nógv inn á bústaðarøkini í Fuglafjarðar kommunu. Fuglafjørður er frá náttúrunnar síðu ein sera vøkur bygd, og væntandi fer búsetingarvalið hjá føroyingum í framtíðini eisini at byggja á eina umhvørvisliga “beauty contest”, ikki bert á “grandfathering” - (fyri at nýta tvey skemtilig metafor úr fiskivinnuni).

Strond, fjøra, áir o.s.fr. eiga at gagnnýtast aktivt til at gera Fuglafjørð meiri áhugaverdan sum bústaðarøki. Grøn og bláu økini eiga at skipast á ein samanhangandi og atkomuligan hátt.

Møguliga eigur kommunan at umhugsa, at innastu partarnir av núverandi ídnaðarøkinum verða strikaðir sum ídnaðarøki og umskapaðir til bústaðarøki. Í nógvum øðrum londum - umframt í Føroyum - er man farin yvir til at gagnnýta havnarøki til at menna “blá” bústaðar- og tænastuøki. Tey innastu ídnaðarøkini í Fuglafirði liggja í sjálvum hjartanum av Fuglafirði, og í grundini er tað stórt spell, at tey verða nýtt til ídnað. Hesir bygningar eru partvíst gamlir, og aðrir við at eldast. Tað er eingin natúrlóg, at økið framyvir skal hava somu funktión sum í dag. Kommunan kundi lagt eina strategi fyri at byggja íbúðarblokkar á hesum økinum, møguliga saman við lættari vinnuligum virksemi. Hetta økið hevði sostatt eisini fingið tungasta ídnaðin meiri burtur frá sjálvum hjartanum á bygdini. Nýggjur ídnaður kundi heldur verið staðsettur á øðrum økjum í kommununi, ið liggja fjarari burtur. Kanska eisini hinumegin fjørðin?

Sí annars fylgiskjal 1.

  1. Hørð krøv mugu setast til ídnaðarmenningina og ídnaðarstaðsetingina í Fuglafirði.
  2. Fleiri samanhangandi, funktionell og rein grøn og blá øki eiga at skipast.
  3. Umhugsast kann at skipa partar av havnarlagnum til bústaðøki.


Rák 5: Vøkstur innan tænastu- og vitanarvinnur

At enda skal nevnast, at hóast ídnaður framhaldandi fer at hava stóran týdning fyri Fuglafjørð - og stóran part av Føroyum - komandi áratíggjuni, so fer yvirskipaða vinnulívsmennigin at halda fram mótvegis ymiskum bleytari tænastu- og vitanarvinnum. Alsamt fleiri rutinukendar uppgávur innan fiskiskap, framleiðslu og transport verða automatiseraðar. Færri fólk koma sostatt at arbeiða innan hesar vinnur. Størvini, ið koma í staðin verða meiri vitanartung, meiri kreativ og meiri umsorganarkend. Hetta eru størv, ið eru truplari at automatisera, tí tey krevja eina áhaldandi tillaging og nýhugsan. Nógv av hesum vitanartungu størvunum fara at koma innan tilfeingisvinnur. Málið hjá Fuglafirði má vera at virðisøkja, ikki bert fyri at skapa inntøkur, men eisini fyri at skapa attraktiv og trygg arbeiðspláss. Tað hevur alstóran týdning at leggja vitan afturat tilfeinginum.

Fuglafjarðar kommuna er longu nú ein tøknilig háborg við nógvum innovativum fyritøkum. Umframt hetta er Kambsdalur ein útbúgvingarlig háborg. Eisini hevur bygdin eitt relativt sterkt mentanarlív. Fyri at draga fólk til kommununa er týdningarmikið at sýna í verki, at Fuglafjørður er eitt stað, ið tryggjar persónliga menning á ymiskum økjum.

Foreldur fara í framtíðini ikki at verða nøgd við at teirra børn vaksa upp við vánaligum útbúgvingar- og menningarmøguleikum. Framyvir fara foreldur helst í enn størri mun at eftirspyrja best møguligar skúlar, best møgulig kreativ tilboð o.s.fr. Framtíðar foreldur fara at seta prís upp á, at børnini kunnu vaksa upp í einum mennandi umhvørvi, har tey kunnu søkja lærdóm og verða inspirerað til at menna seg fram móti nýggjum, spennandi størvum. Eisini fara foreldrini at hava tørv á at førleikamenna seg. Lívslong læring fer at vinda upp á seg komandi áratíggjuni. Tøknimenningin fer áhaldandi at accelerera, og tørvurin á áhaldandi førleikamenning fer at vaksa. Eisini pensjónistar fara at ynskja at viðlíkahalda og styrkja sínar førleikar. Vit vita jú heldur ikki hvussu pensjónsviðurskftini í landinum fara at broytast fram til 2050. Kanska verða fólk tvungin at vera munandi longri á arbeiðsmarkaðinum.

Jú fleiri útbúgvingartilboð og mentanartilboð eru í økinum, tess betri. Tí má Fuglafjørður hava ein framúr góðan skúla, framúr góðan kvøldskúla og framúr góðar møguleikar til víðari útbúgving. Eru møguleikar til tess, má arbeiðast fyri at fáa so nnógvar útbúgvingar sum gjørligt til kommununa. Longu nú eru nógvar útbúgvingar á Kambsdali, og tað er eitt argument fyri at leggja enn fleiri útbúgvingar har. Eisini tiltøk sum fjarlestur, íverksetanarumhvørvi o.s.fr. eru alneyðug at seta á stovn. Kanska ber til at draga eina deild av Setrinum til sín, ella á annan hátt at fáa hægri útbúgvingar til økið. Nógv meiri undirvísing fer at flyta út á Netið, men hóast hetta fer at vera ein tørvur á einum góðum læringsumhvørvi, har lesandi kunnu sparra við hvønn annan um tað, tey fáast við.

Eisini átti Fuglafjarðar kommuna støðugt at havt lesandi - á ymiskum stigum - knýtt at sær. Hesi kundu skapt vitan og gransking um økið, og nógv av hesum kundu førleikament seg til ymisk vitanartung størv. Her verður ikki einans hugsað um fiskivinnu, fyrisiting, planlegging o.l., men eisini um uppaling, heilsurøkt o.a. Kommunan kann eisini byggja brúgv millum lesandi og lokalar fyritøkur, stovnar o.s.fr.

  1. Fuglafjørður skal hava ein tann besta skúlan í Føroyum.
  2. Kommunan skal draga so nógvar útbúgvingar til sín sum á nakran hátt gjørligt.
  3. Gerið Fuglafjørð áhugaverdan sum lestrarevni hjá lesandi. 

Branding av Fuglafirði

At enda vil eg vísa á týdningin á at branda Fuglafjørð. Materielli veruleikin er týdningarmikil í mun til hvar menniskju búseta seg, men neyðugt er eisini at arbeiða við kognitiva veruleikanum. Fuglafjørður skal ikki bara vera eitt gott stað at búgva, men má eisini uppfatast sum eitt gott stað at búgva - bæði av teimum, ið búgva har og teimum, ið kunnu hugsast at flyta til.

Neyðugt er at skapa eina positiva ímynd av Fuglafirði. Sum nú er er ímyndin av Fuglafirði tíverri heldur blandað. Keðiliga ímyndin av einum illa dálkaðum ídnaðarbýi er tíverri rættiliga sterk.

Fuglafjørður skal ikki dylja sín fiskivinnusamleika. Heldur eigur Fuglafjørður at vísa veg og lyfta fiskivinnuna upp á eitt hægri vitanarligt støði. Fiskivinna eigur at vera ein framtíðarvinna við spennandi avbjóðingum hjá starvsfólki av øllum møguligum slagi.  

Vónandi kunnu hesar hugleiðingar hjálpa Fuglafjarðar kommunu at taka nakrar skilagóðar avgerðir komandi árini.

Sámal Matras Kristiansen,
Samfelagsfrøðingur og ritstjóri

(Skrivað í sambandi við workshop og kvøldsetu í sambandi við, at Fuglafjarðar kommuna fylti 100 ár.)

Fylgiskjal 1. Kjarnin í Fuglafirði

Er tað rætt, at ídnaður (gula økið) skal vera í miðbýnum í Fuglafirði? Kundu hesi øki í staðin verið umskapað til attraktiv bústaðarøki, ið eru nær við handlar og tænastur? Ídnaðurin kann so staðsetast aðrastaðni í kommununi.

Myndakort frá Kortal.fo


Ferðavinnan og burðardygd eru mótsetningar

(Prentað sum tíðargrein í Dimmalætting 11. januar 2019) Vit upplivdu stutt fyri jól eitt øðrvísi mótmælistiltak uttanfyri Løgtingið. Un...