Friday, October 19, 2018

Fátækradømi – annað enn bara búskapur


Prentað sum tíðargrein í Sosialinum 19. oktober 2018

Radarin 10. oktober 2018 snúði seg um fátækradømi. Hetta er eitt sera nógv umtalað og fjølbroytt evni. Tíverri verður fátækradømi ofta umtalað sum ein reinur búskaparligur trupulleiki. Lutfalsliga fátækramarkið verður tikið fram sum høvuðsábending um hvussu nógv fólk eru í fátækraváða ella ikki. Verða onnur mát tikin fram, eru tey oftast eisini búskaparlig. Av tí at diagnosurnar eru búskaparligar, eru loysnirnar eisini rættiliga búskaparligar - “økonomistiskar”. Gev teimum fátøku fleiri pengar, so kunnu tey keypa seg burtur úr sínum trupulleikum, tykist meginreglan at vera. Kjakið snýr seg um, at verða veitingarnar ov høgar, missa fólk tilelvingina til at arbeiða. Hinvegin kann skipanin saktans virka tilelvandi, samstundis sum fólk ikki fáa arbeiði vegna vantandi førleikar. Tað kann vera “mismatch” millum útboð og eftirspurning á arbeiðsmarknaðinum.

Harumframt skal vísast á, at arbeiði ikki bert snýr seg um inntøkuskapan, men eisini um sosial sambond, viðurkenning, samleika, “sjálvrealisering” o.s.fr. Her hoppar “økonomistiska” ketan av. Eins og Sonja Jógvansdóttir vísti á í Radaranum, vilja flestu fólk í stóran mun arbeiða, hóast peningaliga meirúrtøkan í mun til almennar veitingar er lítil. Tó hugsi eg, at Sonja yvirmetir búskaparligu orsøkirnar og undirmetir mentanarligar orsøkir til hendan samanhang.

Rætt er, at pengar kunnu loysa nógvar trupulleikar. Materiella livistøðið er ein týðandi partur av vælferðini hjá fólki nú á døgum. Tó skapar hendan “økonomistiska” tankagongdin nakrar blindvinklar, ið tó partvíst vórðu latnir upp í áhugaverdu samrøðuni við Eriku Hayfield, ið m.a. vísti á, at fátækradømi eisini er stigmatiserandi. Fátøk fólk koma undir sjóneykuna hjá øðrum fólkum við hevjaðum moralskum peikifingrum. Serliga í einum ultra-protestantiskum landi sum Føroyum, har arbeiðsmoralurin nærum hevur heimsmet, er tað skammiligt at ganga hendur í lumma. Fátækradømi er ikki bert peningalig trongstøða, men sanniliga eisini ein samleikalig trongstøða.

Verður tikið støði í kenda samfelagsfrøðinginum Pierre Bourdieu sæst, at umframt búskaparligan kapital, tørvar menniskjum eisini mentanarligan, sosialan og symbolskan kapital fyri at kunna skapa eitt gott lív. Hesir “kapitalar” kunnu byggjast upp á ymiskan hátt og kunnu eisini “vekslast” millum sín. Í dagsins samfelagi er arbeiðsmarknaðurin høvuðskelda til allar hesar kapitalar, ikki bert tann búskaparliga.

Eitt er, at fólk kunnu hava aðrar keldur til vælferð enn inntøku. Tey kunnu hava ognir ella atgongd til ognir, soleiðis at leiguútreiðslur kunnu sparast. Tey kunnu hava familju og netverk, ið kann veita teimum ikki-pengagjørda vælferð sum t.d. kjøt, fisk, epli, handverkshjálp o.s.fr. Eisini hóast bert verður hugt við “økonomistiskum” brillum sæst, at tað er misvísandi bert at hyggja eftir inntøkusíðuni. Útreiðslusíðan er kanska enntá størri fátækraorsøkin í Føroyum í dag. Vantandi útboð av bústøðum, høgir gerandisvøruprísir og høgir orkuprísir eru dømi um búskaparligar faktorar, ið skapa reelt fátækradømi, eisini hóast fólk hava inntøkur omanfyri lutfalsliga fátækramarkið. Tó, eins og vit áttu at havt eitt betri og fjølbroyttari yvirlit yvir hvørji fólk eru fátøk í Føroyum, áttu vit eisini at kortlagt bústaðaneyðina nógv meiri miðvíst. Tíverri fáa sosial hagtøl als ikki somu raðfesting sum búskaparlig hagtøl. Ivaleyst enn eitt úrslit av omanfyrinevndu “økonomismu”.

Hinvegin má eisini staðfestast, at fólk hava sera ymiskan livihátt. Til ber at velja materiellu kapprenningina frá og heldur liva eitt meiri nøgdsamt lív, har vælferðin byggir á meiri ómateriell virði. Slík virði eru ofta munandi bíligari enn tey materiellu virðini, tó at tað sjálvandi eisini finnast tænastuveitingar, ið hava sera høgan prís. Eisini veita land og kommunur eina ørgrynnu av tænastum, ið á ymiskan hátt kunnu betra og fjálga um lívsgóðskuna hjá fólki. Hesar tænastur eru antin bíligar ella enntá ókeypis. Velur man at laga sín lívsstíl eftir síni inntøku, kann man fáa størri lívsgóðsku burtur úr minni brúki.

Fátækradømi er eisini ein spurningur um hugburð.


Vantandi útbúgving er størsta fátækradømið

Fólk kunnu vera fátøk av ymiskum orsøkum. Summi hava møguliga gjørt skeiv val gjøgnum lívið ella hava snøgt sagt verið ov dovin. Onnur hava verið úti fyri onkra “sosiala hending”, ið hevur gjørt tilveruna trupla. Talan kann vera um hjúnaskilnað, arbeiðsloysi, rúsdrekka, strongd, sálarligar trupulleikar og mangt annað.

Líkamikið hvør orsøkin er, er ikki rætt at generalisera. Fátækradømi er sera individuelt. Orsøkirnar eru sera fjølbroyttar og ofta samansettar. Ofta verður víst á, at fátækradømi elvir til psyko-sosialar trupulleikar. Hetta er rætt, men umvent eru psyko-sosialir trupulleikar eisini orsøk til fátækradømi. Her er talan um eina klassiska samfelagsfrøðiliga hønan/eggið-tvístøðu.

Ein høvuðskelda til fátækradømi er vantandi útbúgving ella førleikamenning. Tað lættasta í verðini er at rakka niður á tey fólk, ið onkursvegna ikki megnaðu at útbúgva seg ella á annan hátt at menna ymiskar produktivar førleikar. Í hesum førum hevði ein hjálpandi hond tænt betri enn ein moralskur peikifingur!

Tað umráðandi er, at vit hjálpa hesum fólkum, ið ikki eru komin á sína røttu hill. Sjálvandi eiga fólk, ið eru í bráðfeingis kreppu, at hjálpast peningaliga. Flest øll í politiska landslagnum taka undir við hesum. Men hetta er ikki ein hjálp, ið tryggjar nakra framtíð. Samfelagið eigur hinvegin at fara aktivt inn og hjálpa fólki at førleikamenna seg. Tað kunnu vera sera nógvar orsøkir til, at fólk eru fallin frá í útbúgvingarskipanini. Rætt er, at skúlin er alt ov standardiseraður og ov illa megnar at lofta teimum fólkum, ið ikki hóska so væl inn í skipanirnar. Tó eru ábøtur framdar seinastu árini. Eisini er gleðiligt, at meiri nú verður gjørt við miri fokus á realførleikar. Nógv fólk duga ymiskt, tey ikki kunnu skjalfesta ella ikki eru nóg tilvitað um. Nógv fólk kunnu lyftast við hugburðsbroyting og broyting av sjálvsfatan.

Heldur enn at lata hesi fólk uppliva ósigur eftir ósigur eigur at verða arbeitt miðvíst við at hjálpa teimum. Summi skulu kanska hava eitt sindur av eyka hjálp til skúlating. Ein sera væl útgivin tænasta! Onnur hava djypri persónligar ella sálarligar trupulleikar, ið gera, at tey í nógv størri mun mugu stuðlast menniskjaliga. Men eisini hóast ein persónur við avbjóðingum fær stuðul hvønn dag, er tað betri enn at viðkomandi endar við svartaperi og situr eftir sum kroniskt fátækur. Tá tosa vit av álvara um eina heilsuskaðiliga støðu, ið kann kosta familju og samfelagi dýrt.

Heilt grundleggjandi eiga vit at gera upp við, at fátækradømi bert snýr seg um pengar og brúk. Fátækradømi snýr seg eisini um vitan og førleikar. Tað kann vera harmiligt, at eitt barn ikki fær ein líka fínan I-pad sum hini børnini í skúlanum, men tað er í grundini nógv harmiligari, at barnið veksur upp í einum heimi, har foreldrini ikki lesa søgur fyri børnunum ella syngja sangir saman við teimum.
Mentanarligt fátækradømi er í grundini eitt nógv verri fátækradømi enn lutfalsligt búskaparligt fátækradømi. (Tosa vit um avgjørt fátækradømi, er støðan ein heilt onnur). Til ber at vera búskaparliga fátækur vegna arbeiðsloysi. Er man væl fyri, kann man tó reisa seg aftur og arbeiða seg út úr fátækradøminum. Nógv truplari er við mentanarligum fátækradømi. Tað krevur stóran innsats at arbeiða seg upp gjøgnum útbúgvingarskipanina, serliga um ein longu hevur havt nógvar ringar royndir við henni.

Hjálpa vit bert her og nú móti búskaparliga fátækradøminum, kann talan ofta vera um symptomviðgerð heldur enn at lúka trupulleikan upp við rótini. Gera vit hinvegin samstundis eina íløgu í at lyfta fólk upp úr mentanarligum fátækradømi, so lyfta vit tey sannlíkt eisini upp úr búskaparliga fátækradøminum upp á longri sikt. Við útbúgving ber eisini til at byggja upp eitt nýtt netverk, ið kann kompensera fyri tey dysfunktionellu sambond, ein møguliga er vaksin upp við.


Útlendingar eru ein serlig avbjóðing

Vit hava sum heild eina sera vælvirkandi uppalingarskipan – frá barnagørðum yvir fólkaskúla og miðnám til víðarigangandi útbúgvingar. Tað tekur fleiri áratíggju at uppala eitt menniskja til nútíðarinnar kompleksa samfelag. Er onkur dottin niðurímillum, er tað tískil ein stór avbjóðing at lyfta viðkomandi uppaftur, soleiðis at hann kann koma á eitt gott spor.

Fólk eiga í nógv størri mun at virðismeta tað megnararbeiði, ið fer fram í allari uppalingarskipanini. Tað arbeiðið, ið pedagogar, lærarar, meistarar, lektarar o.s.fr. leggja í okkara ungu er í dag høvuðskeldan til framburð í Føroyum.

Ein møguligur váði kann í framtíðini standast av, at vit hava fingið nógvar tilflytarar til landið. Nógvir tilflytarar hava ikki allar teir førleikar – hvørki óformligar ella formligar – ið skulu til fyri at klára seg væl í Føroyum. Í góðum tíðum kunnu teir fáa nógv av lágtløntu størvunum, ið føroyingar flestir vanliga ikki skoyta um. Í ringum tíðum er hinvegin stórur váði fyri, at hesi enda uttanfyri arbeiðsmarknaðin og verða marginaliserað sosialt. Lat okkum siga tað sum tað er: ringu tíðirnar koma aftur um nøkur ár. Tí er tað nú, tiltøk skulu setast í verk.

Erika Hayfield vísti í Radaranum á hvussu stóran týdning netverk – serliga familier netverk – hava fyri lívsmøguleikarnar í Føroyum. Lutvíst familistiska skipanin í Føroyum ger, at tú fært lættari at standa teg, um tú hevur eina sterka familju, ið kann stuðla tær á ymiskan hátt. Tað er stórur munur á um ein útlendsk kvinna endar í einari sterkari ella veikari familju. Land og kommunur tykjast halda, at familjurnar megna hesa avbjóðing einsamallar, men yvirsíggja, at ikki allar familjur fungera so væl. Almenna vælferðarskipanin er til reiðar at hjálpa fíggjarliga og á annan hátt, tá trupulleikar stinga seg upp, men ov lítið verður gjørt við proaktiva førleikamenning av útlendingum í Føroyum. Nakað verður gjørt, men als ikki nóg miðvíst.

Tað er púra avgerandi, at vit skilja, at integratión ikki er nakað, ið bara hendir av sær sjálvum. Í summum førum eydnast tað, og útlendingurin megnar at arbeiða seg allan vegin upp gjøgnum útbúgvingarskipanina og inn í okkurt gott, trygt starv. Sólskinssøgur finnast, men heilt nógvir útlendingar megna hetta ikki. Tí vilja teir vera í stórum váða fyri at marginaliserast, tá tíðirnar verða verri. Um tilflytarar í stóran mun klumpa seg saman í etniskar klikur, kann tað vera við til at styrkja trupulleikan enn meiri. Tað er avbera týdningarmikið, at tilflytarar verða integreraðir inn í etnisk-føroysk netverk, har teir bæði kunnu styrkja sínar mentanarligu og sosialu førleikar. Serliga týðandi er, at tilflytarar fáa dagliga venjing í at tosa føroyskt. Nøkur hissini skeið eru als ikki nóg mikið.
Vit mugu ikki enda í tí støðu, at vit fáa eina undirstætt av tilflytarum við veikum sosialum og mentanarligum/málsligum førleikum. Hetta kann gerast ein kelda til fátækradømi í framtíðini.
Neyðugt er, at føroyska samfelagið miðvíst arbeiðir við at lyfta bæði útlendingar og føroyingar við avbjóðingum upp úr tí mentanarliga fátækradømi, tey eru endað í. Eitt er, at mentanarligt fátækradømi er ein persónliga skaðilig støða at vera. Enn verri er, at mentanarliga fátøk foreldur illa megna at veita sínum børnum ein positivan sosialan arv.

Sámal Matras Kristiansen,
samfelagsfrøðingur

Friday, August 24, 2018

Fuglafjørður og framtíðarinnar rák


“Býráðið hevur sett sær sum mál, at í 2050 skulu 2050 fólk búgva í kommununi. Men hvat er tað fyri ein býur, ið vit ynskja. Hvussu menna vit býin? Hvørji øki skulu vit leggja dent á? Og hvussu gera vit tað, uttan at gloyma tey virði og tann samleika, sum ger Fuglafjørð til nakað serstakt í dag.”

Soleiðis ljóðaðu boðini frá Rønn Eliasen, leiðara á mentanarøkinum í Fuglafjarðar kommunu, tá hon heitti á meg um at koma við nøkrum boðum um hvussu Fuglafjørður kann mennast komandi trý áratíggjuni. Framtíðargransking er ikki løtt at gera, og í grundini er talan bert um kvalifiseraðar gitingar um hvat møguliga kann henda.

Fyri at kvalifisera mínar tankar um hvussu Fuglafjørður kann fara at mennast komandi áratíggjuni, havi eg valt at taka støði í nøkrum yvirskipaðum rákum, ið við stórari vissu koma at raka Fuglafjørð. Tó ber ikki til at siga júst hvussu hesi rák koma at ávirka Fuglafjørð, og tí kann eg bert vísa á nakrar møguleikar.

Tey fimm yvirskipaðu rákini, eg havi valt at taka støði, í eru:
  1. Fleiri eldri, færri yngri. (Demografiska transitiónin)
  2. Øktur sambundinleiki (Globaliseringsrákið)
  3. Størri fjølbroytni í samlívs- og bústaðarformum (Seinmodernaða rákið)
  4. Frá ídnaðar- til tænastusamfelag (Postmaterialistiska rákið)
  5. Vøkstur innan tænastu- og vitanarvinnur (Sektortransitiónin)
Hesi rákini eru partvíst samanfallandi, men havi eg valt at seta tey upp í fimm brot, soleiðis at poengini koma greiðari fram. Í hvørjum broti hugleiði eg um hvørjar møguligar avleiðingar rákið kann fáa fyri Fuglafjørð og hvat kundi verið gjørt fyri at ganga rákinum á møti.

Øll rákini hava sum vera man fyrimunir og vansar. Tað ræður um hjá Fuglafjarðar kommunu at tálma vansarnar, samstundis sum at fyrimunirnir vera uppdyrkaðir. Hetta er eingin eksakt vísind, og alt kann ikki gerast samstundis. Harumframt vil tað, man velur at gera nú eisini ávirka hvat hendir í framtíðini (Path Dependency). Velur man at gera ávís ting nú, kann tað forða fyri øðrum tingum í framtíðini ella elva til aðrar møguleikar í framtíðini.

Hóast detaljuvitanin sum vera man ikki er serliga álítandi, havi eg valt at enda hvørt brot við trimum hugskotum, ið eru verd at skriva sær handan oyruni, tá politisk val skulu fremjast í Fuglafjarðar kommunu hesi komandi áratíggjuni.

Hóast nakrar viðmerkingar eru hugsaðar beinleiðis í mun til Fuglafjarðar kommunu, eru nógvar viðmerkingar so mikið yvirskipaðar, at tær eru eisini galdandi fyri aðrar, líknandi kommunur í Føroyum.



Rák 1: Fleiri eldri, færri yngri

Demografiska transitiónin hevur við sær, at vit komandi árini fara at uppliva eina broyting av aldursbólkasamansetingini. Sostatt er tað ikki bert ein spurningur um at økja íbúgvatalið við uml. 500 fólkum. Fyri at tryggja eitt burðardygt skattingargrundarlag, mugu tey flestu av hesum fólkum vera ung, ið kunnu føða børn og harvið vera við til at tálma eldingina av fólkatalspyramiduni.

Fyri at framtíðartryggja kommununa er neyðugt, at inntøkugrundarlagið er nøktandi og at forsyrgjarabyrðan ikki verður ov tung. Alt hetta veldst sjálvandi eisini um hvussu kommunurnar og kommunalu samstørvini verða skipað og fíggjað í framtíðini. Kanska fer bæði lands- og kommunuskattur at verða kravdur inn undir einum í framtíðini? Kanska fara vit at skipa kommunala útjavning ella kommunalan blokkstuðul? Kanska verða fleiri brúkaragjøld í framtíðini? Ilt er at siga hvat fer at henda, men rákið við fleiri eldri og færri yngri má undir øllum umstøðum takast seriøst.

Tí má arbeiðast fyri at fáa ung at støðast í Fuglafirði, eins og at fáa ung at flyta til Fuglafjarðar. Fuglafjørður er eitt øki, ið hevur havt stórt kvinnuundirskot, tó at batar eru hendir seinnu árini. Átøk kunnu gerast at finna makar til tey einsamøllu í kommununi. Á hendan ber til at fáa fleiri børn, samstundis sum trivnaðurin í bygdini verður betri. Mótmælast kann, at hetta er ein privatsøk, men hinvegin kundi Fuglafjarðar kommuna gjørt kunningarátøk fyri at draga ungfólk til Fuglafjarðar.

At talið á eldri fólkum fer at økjast, fer eisini at merkja, at fleiri eldrarættaðar tænastur skulu skipast. Týdningarmikið er, at hesar verða skipaðar í kommununi, soleiðis at trygg, almenn arbeiðspláss verða sett á stovn. Nógvar kvinnur ynskja at arbeiða innan hendan geiran, og kann hetta tí eisini vera ein háttur at draga ungar kvinnur til kommununa. Yvirskipað má tað sigast at vera týdningarmikið at hava eitt fjølbroytt úrval av størvum, ið bæði mannfólk og konufólk - og ymiskar persónsmenskur - trívast við.

Sum heild kann Fuglafjarðar kommuna arbeiða fyri at skapa vælhóskandi eldrabýlingar og aðrar bústaðir fyri eldri. Fáa tey eldri høvi at flyta út úr sínum sethúsum, skapar tað eisini rúm fyri nýggjum, yngri familjum.

Samstundis eigur at verða arbeitt fyri einum rættvísum fíggingarleisti, ið ger, at tey eldru ikki gerast eitt haft um beinið, men hinvegin eitt aktiv fyri bygdina. Eisini kann arbeiðast fyri at halda tey eldri sunn, so tey kunnu geva sítt íkast til sosiala lívið í bygdini, eins og tey kunnu eftirspyrja vørur og tænastur í lokalsamfelagnum, t.d. handlar, cafeir, frisørar, fysioterapi o.l. Um tey eldru eru væl fyri, kunnu tey harumframt búgva í eldrabýlingum heldur enn á heimum ella á sambýlum. Hetta vil vera ein sparing fyri kommununa. Tað er eisini eitt rák, at eldri í alsamt størri mun verða væl fyri og liva lívið. Nógv teirra koma eisini at verða rættiliga rík og kunnu eftirspyrja nógvar vørur og tænastur. Hóast tey eldru ikki arbeiða, ynskja tey at vera aktiv, og nógv størv kunnu upprættast til at servisera hesi eldru - bæði almenn, kommunal, men eisini privat.

  1. Arbeiðið fyri at fáa enn fleiri ungar familjur til Fuglafjarðar.
  2. Fáið nógvar eldratænastur til kommununa.
  3. Gerið átøk fyri at betra um trivnað og heilsu hjá teimum eldru.


Rák 2: Øktur sambundinleiki (konnektivitetur)

Bæði fysiska og kunningartøkniliga infrakervið er batnað munandi upp gjøgnum 20. Øld. Vegasammbond hava gjørd tað alsamt lættari hjá fuglfirðingum at koma til onnur øki - og hjá øðrum at koma til Fuglafjarðar. Seinnu árini eru eisini kunningartøkniliga infrakervið batnað markant.

Alt hetta merkir, at staðbundinleikin minkar. Tað verður lættari at flyta seg millum ymiskar gerandislokalitetir: bústað, arbeiði, frítíð o.s.fr. Hetta hevur eisini ta mentalu avleiðing, at staðkenslan víðkast. Fólk knýta ikki longur sín samleika so neyvt at einum ávísum staði, men fáa eina breidri staðkenslu. Heldur enn fuglfirðingar gerast fólk eysturoyingar, føroyingar, norðurlendingar, europearar.

Eisini útbreiðslan av kunningartøkni ger, at tað verður alsamt lættari at gerast partur av nýggjum felagsskapum. Tá áhugarnir eru fluttir út á Netið, er ikki longur neyðugt at hava somu áhugamál sum tínir fysisku grannar. Tú kanst hava áhugafelagsskapir við onnur í øðrum londum, meðan tú í grundini mest hevur geografiina til felags við tínar fysisku grannar.

Tað er ilt at siga hvønn týdning hetta fær fyri bústaðakensluna. Helst koma góðir, stabilir grannar at vera ein nógv eftirspurdur eginleiki í nógv ár framyvir. Hóast alsamt meiri uppaling fer fram online, verður framhaldandi ein tørvur á stabilum grannaløgum, har ein vælfungerandi barna- og ungdóms-sosialisering kann fara fram. Hóast kriminalitetur væntandi ikki verður ein stórur trupulleiki, er framvegis týðandi at tryggja harmonisk grannaløg, ið skapa álit og tryggleika. Neyðugt er tí at tryggja ein ávísan sosialan stabilitet, millum annað við at blanda ymiskar bústaðarformar (ognar-, leigu-, lestrar-, eldra- o.s.fr. bústaðir). Hóast váðin er lítil, er vert at halda eitt vakið eyga við, um nakað slag av “ghettoisering” fer fram í kommununi (sosial ella etnisk).

Neyðugt er at tryggja, at fólk búgva í Fuglafirði alt árið. Um nógvir bústaðir gerast frítíðarbústaðir hjá fólki úr øðrum bygdum/býum/londum ella verða leigaðir út til ferðafólk, kann hetta skapa mistrivnað í bústaðarøkjunum. Umframt hetta vil eitt slíkt bústaðatrot beinleiðis tálma fólkavøkstrinum í kommununi og harvið eisini gera eftirspurningin eftir vørum/tænastum í bygdini minni - umframt minka skattagrundarlagið. Í staðin kann kommunan skumpa undir, at størv verða skapt innan ferðavinnuna, t.d. camping og gistingarhús. Hinvegin kann tað saktans vera skilagott, um hús í Fuglafirði verða leigað út, tá føstu íbúgvarnir hava summarferiu.

Fuglafjørður hevur mist nógvar funktiónir seinastu áratíggjuni, og neyðugt er av øllum alvi at verja borg. Hóast eisini handils- og tænastufunktiónir flyta út á Netið og møguleikarnir verða enn betri fyri at gagnnýtta útboðið í Tórshavn, so fer eitt fjølbroytt og dygdargott tænastuútboð í Fuglafirði helst at vera ein nógv eftirspurdur eginleiki framyvir. Tað er tískil týdningarmikið, at kommunan eftirspyr lokalt, har tað er møguligt og rímiligt.

  1. Forðið fyri, at frítíðarbústaðir gera seg inn á bústaðaøkini.
  2. Verjið og útbyggið tænastustøðið í Fuglafirði
  3. Skapið sosialt blandað bústaðøki

Rák 3: Størri fjølbroytni í samlívs- og bústaðarformum

Í 20. øld var kjarnufamiljan okkara felags ímynd av húsarhaldinum. Maður og kona tóku seg saman um eitt lívslangt samstarv um at eiga børn, byggja hús og liva saman í felagsskapi. Verður farið longur aftur í tíðina, vóru víðkaðu húsarhaldini normurin. Tá livdu fleiri ættarlið saman, eins og onnur fólk eisini vóru knýtt at húsarhaldinum. Í 21. øld broytist alt hetta munandi. Hetta rákið er langt síðani byrjað í øðrum londum, men er nakað seinni á veg í Føroyum, og uppaftur seinni í Fuglafirði enn t.d. í Tórshavn.

Í siðbundna samfelagnum vóru fólk staðbundin. Í modernaða samfelagnum fluttu fólk lineert úr bygd í bý (úr Oyndarfirði til Fuglafjarðar og víðari til Havnar). Í sein-modernaða samfelagnum flyta fólk aftur og fram alt eftir hvørjir møguleikar finnast. Samlívs- og bústaðarformar gerast sostatt alsamt meiri torskildir.

Væntast má, at fólk koma at liva saman á nógv meiri fjølbroyttar hættir enn vit eru von við. Helst koma fleiri at liva støk stytri ella longri partar av lívinum, eisini í skiftistíðum millum parforhold. Stabiliteturin í samlívsformum verður helst minni og útskiftingin av partnarum verður størri. Fólk koma at flyta til og frá Fuglafirði í nógv størri mun, alt eftir hvussu teirra samlívsstøða broytist. Vit kunnu ikki vænta, at fólk fara at liva sama stað alt lívið. Sum áður nevnt fer staðkenslan at broytast munandi. Bygdasamleikin fer at fána og aðrir samleikar koma í staðin. Fuglafjørður má vera førur fyri at lofta hesum samleikum og teimum nýggju tørvunum á sjálvrealisering.

Alt hetta leggur eisini trýst á bústaðirnar í kommununi. Tørvur verður á størri bústaðarligum fjølbroytni. Neyðugt er bæði við stórum húsum, smærri húsum, raðhúsum, íbúðum, sambýlum, eldrabýlingum o.s.fr. Eisini er neyðugt við ymiskum ognarformum, bæði ognarbústøðum, leigubústøðum og møguliga eisini lutabústøðum. Kommunan má menna ymiskar loysnir, gjarna saman við ymiskum privatum aktørum (fyritøkur ella felagsskapir).

Afturat einum fjølbroyttum bústaðaútboðið má tilknýtta tænastuútboðið eisini tillagast broytandi sosiala veruleikan. Til dømis má barnaansingin taka hædd fyri, at fólk fara at liva øðrvísi tilverur enn rutinukenda 8-16 lívið frá modernitetinum. Sein-modernaða arbeiðslívið kemur at gerast munandi minni rutinukent og munandi meiri verkætlanarkent. Vit kenna tað longu innan ymiskar kreativar vinnugreinar. Hetta fer helst bara at vinda upp á seg komandi áratíggjuni. Í stóran mun fara arbeiði og frítíð at smelta saman, soleiðis at tað verður truplari at skilja millum, nær man arbeiðir og nær man heldur frí.

Afturat hesum kann nevnast, at Fuglafjarðar kommuna hýsir einum rímiliga stórum útbúgvingardepli. Kommunan kundi arbeitt miðvíst fyri at fingið lesandi at búsett seg í kommununi. Hetta gevur ikki stórvegis í kommunukassan, men skapar ein ávísan eftirspurning eftir vørum og tænastum í Fuglafirði. Eisini skapar hetta eina ungdómsmentan, ið kann styrkja sosiala lívið í Fuglafirði og enntá elva til kreativitet og betri umdømi. Neyðugt er tá at tryggja góðar og tryggar samferðslumøguleikar millum Fuglafjørð og Kambsdal.

  1. Skapið ein fjølbroyttan bústaðarmarknað.
  2. Skapið fjølbroytt tænastutilboð, m.a. fleksiblari barnaansing.
  3. Betrið bústaðarmøguleikarnar hjá ungum í kommununi.


Rák 4: Frá materialismu til post-materialismu

Fuglafjørður er eyðkendur fyri sín tunga ídnað. Hetta er ein týðandi partur av samleikanum hjá kommununi. Samfelagið er tó í fullari ferða at flyta seg burtur frá ídnaðarsamfelagnum til eitt vitanarsamfelag. Ídnaðarsamfelagið og tey materialistisku virðini, ið eyðkendu 20. øld, koma at fylla minni í hugaheiminum hjá komandi ættarliðunum. Nýggj virði koma at spríkja fram, ið eisini koma at seta nýggj krøv til Fuglafjørð sum bústaðarøki. Tað má vera størri fokus á at fremja positivar eksternalitetir, men tálma negativar eksternalitetir.

Til dømis kunnu vit vænta okkum, at umhvørvistilvitskan verður størri. Tolsemið móti dálking fer at minka. Her er talan um dálking í mun til allar sansir - ljóð, anga, útsýni o.s.fr. Larmur og roykur frá stórum skipum kann sjálvandi ikki góðtakast. Í framtíðini fara fólk neyvan at vilja búgva í einum ídnaðarøki, í hvussu er ikki uttan so at bilbukt fæst við dálkingina. Ger Fuglafjarðar kommuna einki við hetta, kann óttast, at tey, ið flyta til Fuglafjarðar ikki verða tey, ið ynskja tað, men tey, ið einki annað stað fáa at búgva. Fuglafjørður kann enda sum frával heldur enn tilval. Hetta vil neyvan vera gott fyri skattagrundarlagið hjá kommununi.

Ásannast má, at Fuglafjørður í langa tíð frameftir fer at vera en ídnaðarbýur. Tí ber ikki til at siga, at ídnaðurin má burtur. Stóru inntøkurnar eru alneyðugar fyri økið - eisini grannakommunurnar. Men neyðugt er at tryggja, at ídnaðurin verður staðsettur og mentur á ein hátt, soleiðis at hann ikki ger seg óneyðuga nógv inn á bústaðarøkini í Fuglafjarðar kommunu. Fuglafjørður er frá náttúrunnar síðu ein sera vøkur bygd, og væntandi fer búsetingarvalið hjá føroyingum í framtíðini eisini at byggja á eina umhvørvisliga “beauty contest”, ikki bert á “grandfathering” - (fyri at nýta tvey skemtilig metafor úr fiskivinnuni).

Strond, fjøra, áir o.s.fr. eiga at gagnnýtast aktivt til at gera Fuglafjørð meiri áhugaverdan sum bústaðarøki. Grøn og bláu økini eiga at skipast á ein samanhangandi og atkomuligan hátt.

Møguliga eigur kommunan at umhugsa, at innastu partarnir av núverandi ídnaðarøkinum verða strikaðir sum ídnaðarøki og umskapaðir til bústaðarøki. Í nógvum øðrum londum - umframt í Føroyum - er man farin yvir til at gagnnýta havnarøki til at menna “blá” bústaðar- og tænastuøki. Tey innastu ídnaðarøkini í Fuglafirði liggja í sjálvum hjartanum av Fuglafirði, og í grundini er tað stórt spell, at tey verða nýtt til ídnað. Hesir bygningar eru partvíst gamlir, og aðrir við at eldast. Tað er eingin natúrlóg, at økið framyvir skal hava somu funktión sum í dag. Kommunan kundi lagt eina strategi fyri at byggja íbúðarblokkar á hesum økinum, møguliga saman við lættari vinnuligum virksemi. Hetta økið hevði sostatt eisini fingið tungasta ídnaðin meiri burtur frá sjálvum hjartanum á bygdini. Nýggjur ídnaður kundi heldur verið staðsettur á øðrum økjum í kommununi, ið liggja fjarari burtur. Kanska eisini hinumegin fjørðin?

Sí annars fylgiskjal 1.

  1. Hørð krøv mugu setast til ídnaðarmenningina og ídnaðarstaðsetingina í Fuglafirði.
  2. Fleiri samanhangandi, funktionell og rein grøn og blá øki eiga at skipast.
  3. Umhugsast kann at skipa partar av havnarlagnum til bústaðøki.


Rák 5: Vøkstur innan tænastu- og vitanarvinnur

At enda skal nevnast, at hóast ídnaður framhaldandi fer at hava stóran týdning fyri Fuglafjørð - og stóran part av Føroyum - komandi áratíggjuni, so fer yvirskipaða vinnulívsmennigin at halda fram mótvegis ymiskum bleytari tænastu- og vitanarvinnum. Alsamt fleiri rutinukendar uppgávur innan fiskiskap, framleiðslu og transport verða automatiseraðar. Færri fólk koma sostatt at arbeiða innan hesar vinnur. Størvini, ið koma í staðin verða meiri vitanartung, meiri kreativ og meiri umsorganarkend. Hetta eru størv, ið eru truplari at automatisera, tí tey krevja eina áhaldandi tillaging og nýhugsan. Nógv av hesum vitanartungu størvunum fara at koma innan tilfeingisvinnur. Málið hjá Fuglafirði má vera at virðisøkja, ikki bert fyri at skapa inntøkur, men eisini fyri at skapa attraktiv og trygg arbeiðspláss. Tað hevur alstóran týdning at leggja vitan afturat tilfeinginum.

Fuglafjarðar kommuna er longu nú ein tøknilig háborg við nógvum innovativum fyritøkum. Umframt hetta er Kambsdalur ein útbúgvingarlig háborg. Eisini hevur bygdin eitt relativt sterkt mentanarlív. Fyri at draga fólk til kommununa er týdningarmikið at sýna í verki, at Fuglafjørður er eitt stað, ið tryggjar persónliga menning á ymiskum økjum.

Foreldur fara í framtíðini ikki at verða nøgd við at teirra børn vaksa upp við vánaligum útbúgvingar- og menningarmøguleikum. Framyvir fara foreldur helst í enn størri mun at eftirspyrja best møguligar skúlar, best møgulig kreativ tilboð o.s.fr. Framtíðar foreldur fara at seta prís upp á, at børnini kunnu vaksa upp í einum mennandi umhvørvi, har tey kunnu søkja lærdóm og verða inspirerað til at menna seg fram móti nýggjum, spennandi størvum. Eisini fara foreldrini at hava tørv á at førleikamenna seg. Lívslong læring fer at vinda upp á seg komandi áratíggjuni. Tøknimenningin fer áhaldandi at accelerera, og tørvurin á áhaldandi førleikamenning fer at vaksa. Eisini pensjónistar fara at ynskja at viðlíkahalda og styrkja sínar førleikar. Vit vita jú heldur ikki hvussu pensjónsviðurskftini í landinum fara at broytast fram til 2050. Kanska verða fólk tvungin at vera munandi longri á arbeiðsmarkaðinum.

Jú fleiri útbúgvingartilboð og mentanartilboð eru í økinum, tess betri. Tí má Fuglafjørður hava ein framúr góðan skúla, framúr góðan kvøldskúla og framúr góðar møguleikar til víðari útbúgving. Eru møguleikar til tess, má arbeiðast fyri at fáa so nnógvar útbúgvingar sum gjørligt til kommununa. Longu nú eru nógvar útbúgvingar á Kambsdali, og tað er eitt argument fyri at leggja enn fleiri útbúgvingar har. Eisini tiltøk sum fjarlestur, íverksetanarumhvørvi o.s.fr. eru alneyðug at seta á stovn. Kanska ber til at draga eina deild av Setrinum til sín, ella á annan hátt at fáa hægri útbúgvingar til økið. Nógv meiri undirvísing fer at flyta út á Netið, men hóast hetta fer at vera ein tørvur á einum góðum læringsumhvørvi, har lesandi kunnu sparra við hvønn annan um tað, tey fáast við.

Eisini átti Fuglafjarðar kommuna støðugt at havt lesandi - á ymiskum stigum - knýtt at sær. Hesi kundu skapt vitan og gransking um økið, og nógv av hesum kundu førleikament seg til ymisk vitanartung størv. Her verður ikki einans hugsað um fiskivinnu, fyrisiting, planlegging o.l., men eisini um uppaling, heilsurøkt o.a. Kommunan kann eisini byggja brúgv millum lesandi og lokalar fyritøkur, stovnar o.s.fr.

  1. Fuglafjørður skal hava ein tann besta skúlan í Føroyum.
  2. Kommunan skal draga so nógvar útbúgvingar til sín sum á nakran hátt gjørligt.
  3. Gerið Fuglafjørð áhugaverdan sum lestrarevni hjá lesandi. 

Branding av Fuglafirði

At enda vil eg vísa á týdningin á at branda Fuglafjørð. Materielli veruleikin er týdningarmikil í mun til hvar menniskju búseta seg, men neyðugt er eisini at arbeiða við kognitiva veruleikanum. Fuglafjørður skal ikki bara vera eitt gott stað at búgva, men má eisini uppfatast sum eitt gott stað at búgva - bæði av teimum, ið búgva har og teimum, ið kunnu hugsast at flyta til.

Neyðugt er at skapa eina positiva ímynd av Fuglafirði. Sum nú er er ímyndin av Fuglafirði tíverri heldur blandað. Keðiliga ímyndin av einum illa dálkaðum ídnaðarbýi er tíverri rættiliga sterk.

Fuglafjørður skal ikki dylja sín fiskivinnusamleika. Heldur eigur Fuglafjørður at vísa veg og lyfta fiskivinnuna upp á eitt hægri vitanarligt støði. Fiskivinna eigur at vera ein framtíðarvinna við spennandi avbjóðingum hjá starvsfólki av øllum møguligum slagi.  

Vónandi kunnu hesar hugleiðingar hjálpa Fuglafjarðar kommunu at taka nakrar skilagóðar avgerðir komandi árini.

Sámal Matras Kristiansen,
Samfelagsfrøðingur og ritstjóri

(Skrivað í sambandi við workshop og kvøldsetu í sambandi við, at Fuglafjarðar kommuna fylti 100 ár.)

Fylgiskjal 1. Kjarnin í Fuglafirði

Er tað rætt, at ídnaður (gula økið) skal vera í miðbýnum í Fuglafirði? Kundu hesi øki í staðin verið umskapað til attraktiv bústaðarøki, ið eru nær við handlar og tænastur? Ídnaðurin kann so staðsetast aðrastaðni í kommununi.

Myndakort frá Kortal.fo


Thursday, July 26, 2018

Megnarmaður hevur lagt árarnar inn.




















Eg havi longu saknað Ólav Hátún í fleiri mánaðir. Væl vitandi hvønn veg tað bar, hevur sorgblídnið yvir skjótt at missa hesa framúr fyrimynd og góða vin merkt seinastu mánaðirnar.
Ólavur hevur verið einki minni enn ein admiralur fyri føroyskan tónleik. Hann hevur víst veg og stungið út í kortið og dugað ómetaliga væl at fáa fólk við upp á tað. Havi sjálvur verið við til óteljandi verkætlanir hjá Ólavi, bæði sum kórsangari og solistur.
Ólavur hevur gjøgnum árini savnað hundraðtals - nei helst túsundtals! - fólk kring seg til ymiskar verkætlanir. Hann hevur fyriskipað stórslignar konsertir, útgivið kórtilfar, skipað fyri kórstevnum og mangt, mangt annað. Ikki alt bar á mál, treyðugt so, men Ólavur misti ongantíð áræðið. Har vóru altíð nýggj mál at seta sær og nýggir hættir at røkka hesum málum. Ólavur var íverksetari av sonnum.
Góði Ólavur, hóast eg longu havi saknað teg í fleiri mánaðir, gjørdist saknurin enn størri við boðunum um, at tú vart farin. Havi djúpa samkenslu við familju og avvarandi, tí eg kann bara ímynda mær, at tá hann fylti so mikið nógv í lívinum hjá okkum øðrum, má hann hava fylt ómetaliga nógv í lívinum hjá tykkum.
Haldi at hendan myndin hjá Ole Wich sigur nógv um okkara falnu kórkempu. Ólavur noktaði til tað síðsta at leggja árarnar inn. Viljin var sterkur til tað síðsta. Onkur orðaði tað soleiðis: "Ein tann størsta kór-eikin í føroyskari musikksøgu er fallin."
Er nakað vit kunnu gera fyri minni Ólavs, er tað at syngja og kvøða væl og leingi hesar komandi dagarnar fram til jarðarferðina.
Ein serlig heilsan til Heini Hátún og Hjálmar Hátún. Vit eiga nógvar góðar tónar saman.

Monday, January 8, 2018

Pedagogikkur, løn og status

Prentað sum kronikk í Sosialinum 29. dec. 2017

”Somu løn fyri somu útbúgving” er eitt slagorð, ið javnan hoyrist í hesum tíðum, tá fakbólkar, ið kenna seg undirløntar og undirvirdar, royna at betra síni arbeiðsmarknaðarkor.

Ein av hesum fakbólkum eru pedagogarnir, ið eru ein relativt ung professión, men hinvegin longu er ein tann størsta professiónin í landinum. Hetta eru fólk, ið ”bara” ansa eftir børnum, tykjast summi halda. Hetta er ikki nakað, ið nýtist at lønast ella virðast høgt tí hetta er ”nakað, ið øll kunnu gera”, tykist ein hugburður at vera.

Hetta er sjálvandi ein misskiltur hugburður, tí sigast kann illa annað enn, at pedagogfakið er vorðið eitt avbera týðandi fak í nútíðar samfelagnum. Eg ætli her ikki at fara inn í konkretu viðurskiftini kring sáttmálasamráðingar í løtuni, men bert nýta høvið at vísa á hví pedagogfakið eigur at virðast munandi hægri enn tað verður í dag. Hvussu hendan virðingin konkret skal umsetast til pengar, mugu onnur kjakast um.


Pedagogar eru avgerandi fyri uppalingina

Uppalingarmynstrið er grundleggjandi broytt seinastu áratíggjuni. Fyrr var vanligt, at børn vórðu uppald í og kring heimið, til tey fóru í skúla. Nú er vanligt, at børn í stóran mun verða uppald á stovni. Hetta er ikki bert ein praktisk loysn upp á barnaansing, tvs. ein hjálpifunktión fyri arbeiðsmarknaðin. Hetta er ein grundleggjandi broyting av øllum samfelagnum – í grundini ein forleinging av skúlaskipanini. Við sera breiðum hugtøkum kann mann enntá siga, at barnagarðar eru víðkaðir skúlar, har børnini eisini skulu læra nakað. Í grundini eiga vit at umtala bæði vøggustovur, barnagarðar, fólkaskúla, miðnám og víðari lesnað sum liðir í einum ”uppalingarsektori”, ið skal lyfta nýggju ættarliðini skjótt upp á tað høga vitanarstøðið, ið krevst í dagsins samfelagi.

Tað at børn í so stóran mun eru farin frá einari heimligari uppaling til eina stovnsliga uppaling ger jú, at fyritreytirnar hjá núverandi ungu ættarliðunum eru fullkomiliga øðrvísi enn fyritreytirnar hjá eldri ættarliðum. Bara tað, at pedagogar tíðarliga fylla so nógv í lívinum hjá børnunum, átti at verið nóg góð grundgeving, men eisini er vert at hyggja eftir hvussu pedagogarnir eru við til at broyta uppalingina kvalitativt.

Fyri tað fyrsta læra børnini nakrar heilt aðrar normar og leiklutir enn tey kundi lært í eini heimligari uppaling. Ein slík støða kallast eisini fyri dupultsocialisering ella multisocialisering, tvs. at socialiseringin fer fram á fleiri pallum samstundis, soleiðis at børnini mugu fyrihalda seg til fleiri ymisk socialiseringskrøv. Hetta er sum vera man meiri krevjandi fyri børnini, men eisini meiri mennandi.

Sum vera man er tað av alstórum týdningin, at tað eisini finnast vaksnir persónar, ið kunnu tryggja eina nøktandi socialisering av børnunum. Børn kunnu læra av hvørjum øðrum, men tað er avgerandi, at tað finnast kompetent vaksin, ið eisini seta børnunum treytir fyri hvat eigur at gerast í hvørji støðu. Nú á døgum eru ikki bert foreldrini rollumodell, men somuleiðis pedagogarnir. Pedagogarnir hava enntá stóran týdning fyri málmenningina hjá børnunum og tað er ikki ókent, at børn yvirtaka málbrigdi bæði frá pedagogum og foreldrum. Eitt annað dømi er, at børnini á stovninum kunnu grundleggja betri matar-, heilsu- og ítróttarvanar, ið allir kunnu betra teirra habitus og harvið leggja grundina fyri einum betri lívi sum vaksin.

Øll hesi viðurskifti tala fyri, at pedagogar mugu vera sera væl útbúnir. Tað er ikki smávegis ábyrgd at leggja grundarlagið fyri víðari persónligu og málsligu menningina hjá børnum. Tað er snøgt sagt ein grundleggjandi og altavgerandi táttur av menningini hjá hvørjum einstøkum barni og harvið eisini av framtíðar menningini av samfelagnum.


Pedagogisk hugtøk ávirka samfelagið

Eitt er, at pedagogar sum starvsbólkur ofta verða lítisvirdir í føroyska samfelagnum. Umframt hetta verður pedagogiska fakøkið (fakligheitin) ikki nóg høgt vird. Her skal eg viðmerkja, at eg eri ikki heilt ógegnigur í hesum máli, tí umframt at vera samfelagsfrøðingur havi eg eisini eina eftirútbúgving í miðnámspedagogikk. Sostatt kenni eg pedagogiska fakið rættiliga væl og síggi á ein hátt pedagogar sum eina ”grannaprofessión” hjá mær sjálvum.

Men hví er pedagogikkur eitt so týdningarmikið fak? Hví skal man yvirhøvur læra at menna børn? Kemur hetta ikki av sær sjálvum? Er hetta ikki bert ein natúrligur menniskjaeginleiki hjá teimum flestu?

Tað ber uttan iva til at læra eina rúgvu gjøgnum praksis, men neyðugt er at skilja tann stóra týdning, ið hugtøkini hava fyri nógvar professiónir. Gjøgnum pedagogiskt-teoretiskan lesnað ber til at lata pedagogisku hugtøkini stýra pedagogisku praksissini. Tað eru skrivaðar tjúkkar bøkur og ritgerðir um hvussu børn kunnu viðfarast í ymiskum samanhangum, og sjálvandi er skilagott at læra av royndum frá øðrum heldur enn at uppfinna tann djúpa tallerkin hvørja ferð.

Enn týdningarmeiri er, at pedagogikkin nú á døgum í stóran mun er vorðin ein norm- og virðisberandi professión. Pedagogikk er meiri enn eitt handverksfak, tað er eisini eitt fak, ið hevur nøkur boð upp á hvat er gott og ringt í fleiri av lívsins viðurskiftum. Eins og innan flest allar professiónir finnast sjálvandi ymiskir skúlar kring uppaling, og hevur sonevnda ”reformpedagogikkin” t.d. havt stóran leiklut seinnu nógvu áratíggjuni við síni grundleggjandi uppgerð við eldri, meiri autoriterar pedagogikkrætningar.


Pedagogikkin uppalir alt samfelagið

Neyðugt er at staðfesta, at pedagogikkin undir øllum umstøðum hevur ein normativan rætning og harvið ikki handlar í blindum – og als ikki neutralt. Tað er system í pedagogiska hugtaksheiminum, tó at nógv hugtøk verða lænt og umtulkað frá grannafakum sum m.a. psykologi ella sociologi, soleiðis at stór hugtakslig felagsmongd er við onnur fak. Nú á døgum finnast eisini aðrir pedagogiskir rætningar, ið hava stóra ávirkan á pedagogútbúgvingar, pedagogiska praksis og harvið uppalingina av børnunum.

Í einum heimi, har foreldrini hava ringa tíð at uppala børn, eins og kirkjur, sunnudagsskúlar, samkomur o.l. í stóran mun hava mist møguleikan at uppala børnini, eru tað pedagogisk hugtøk, ið taka yvir og gerast stýrandi fyri menningina av børnunum. Í pedagogisku professiónini liggja eisini etisk hugtøk kring felagsskap, einstakling, demokrati, javnrætt, tolsemi, dannilsi, kapping o.s.fr.

Man kann siga, at pedagogar harvið eru við til at socialisera børnini inn í ein heilt øðrvísi hugsjónarligan samanhang enn meiri siðbundnar familjur vildu gjørt. Pedagogikkurin er sostatt við til at flyta samfelagið skjótari enn tað annars hevði flutt seg, tó at rætningurin ikki er eintýðugur. Ymiskir dagstovnar kunnu sum vera man hava ymiskar profilar, ið harvið menna ávísar hugsjónarligar síður á børnunum. Ein barnagarður kann byggja á kristin virði, ein annar á grøn virði o.s.fr. (Sum kuriosum kann nevnast, at tað í 70’unum enntá vóru marxistiskt inspireraðir rætningar innan pedagogikk.)

Fyrimunurin er sum vera man, at børn á stovni venja seg við aðrar hættir at síggja heimin enn tey annars høvdu gjørt. Hóast pedagogarnir eru týðandi fyri socialiseringina skal ikki gloymast, at børnini sjálvi eisini socialisera hvørt annað og læra at umganga fólk, ið er øðrvísi enn tey sjálvi. Argumenterast kann fyri, at júst hetta eru førleikar, ið eru týdningarmiklir í nútíðar samfelagnum. Uttan iva eru eisini foreldur, ið hava tørv á at læra nýggjar uppalingarhættir frá professionellum uppalarum.


Pedagogar eiga at virðast og lønast væl

Av tí at pedagogar sostatt fylla sera nógv í lívinum hjá børnum og mugu sigast at vera altavgerandi fyri hvussu børnini fara at menna seg frameftir, kann illa sigast annað, enn at pedagogikkin er ein samfelagsliga týdningarmikil professión. Skal ein professión menna seg og draga dugnaligastu fólkini at sær, er neyðugt, at professiónin er vird og væl lønt.

Galdandi er fyri allan uppalingarsektorin, at tað er trupult at seta neyvt fokus á substansin í arbeiðum. Hetta hevur tann fyrimun í mun til t.d. sjúkrarøktarar, at tað er truplari at fokusera á feilir hjá ávísum starvsfólkum. Hinvegin er tað harvið eisini truplari at fokusera á kvalitetirnar í yrkinum. Tað, ið hendir á einum sjúkrahúsi hevur ofta bráðfeingis og álvarsligar avleiðingar. Avleiðingarnar av uppalingarsvíki síggjast hinvegin ofta ikki fyri fleiri ár aftaná, og tí er lættari at sjofla økið, bæði tá tað kemur til løn, viðurkenning, normering, fyrireiking, eftirútbúgving o.s.fr. Hetta síðsta er forrestin eisini galdandi fyri pedagogiskar grannaprofessiónir sum fólkaskúlalærarar og miðnámslærarar. Tað er ikki fyrr enn seinni í lívinum, at børnini og foreldrini finna út av hvørji øki ikki vórðu ment nøktandi, tað veri seg á persónliga ella fakliga økinum.

Eg meti sjálvur, at tað hevur týdning, at fáa nógv ambitiøs ung – kvinnur sum menn – at lesa pedagogiskar professiónir, og til tess er neyðugt at lyfta professiónina í mun til tað vit higartil hava sæð. Eingin professión er perfekt og feilir verða gjørdir í øllum professiónum. Men við at betra um útbúgvingarstig og arbeiðskor er møguligt at betra munandi um uppalingarumhvørvið hjá nýggju ættarliðunum.


Gott nýggjár,
Sámal Matras Kristiansen,
samfelagsfrøðingur



Sunday, August 6, 2017

Valið millum arbeiði og frítíð

Prentað sum kronikk í Dimmalætting 4. august 2017

Í løtuni hava nógvir føroyingar summarfrí. Dagligu pliktirnar eru lagdar til síðis nakrar vikur, og tíð er í staðin til at gera summi av teimum tingunum, ein ikki fær tíð til dagliga. Nú hevur tú høvi at ganga handan fjalltúrin, tú so leingi hevur ætlað tær. Nú hevur tú høvi at flota tær bátin, ið hevur staðið í neystinum síðani farna heyst. Nú hevur tú høvi at vitja familjulimirnar, ið tú ikki hevur sæð síðani á jólum. Nú hevur tú høvi at gera øll tey tingini, tú hevur havt ringa samvitsku um seinastu nógvu mánaðirnar.

Longu fingið stress av at lesa hesa greinina? Ja, tað er strævið at halda summarferiu, um tað fylgja so nógvar pliktir við. Hevði tað ikki verið betri, um tú hevði tíð til alt hetta leypandi gjøgnum árið?

Tað eru nógv eldri fólk, ið koma í eina samleikakreppu, tá tey gerast pensjónistar og ikki longur hava arbeiðið at halda seg til. Tey eru vorðin so heft at sínum arbeiði, at tey ikki megna at liva uttan tað. Arbeiðið er nærum vorðið eitt rúsevni. Hinvegin hoyrist eisini frá fólkum, ið angra at tey hava arbeitt so nógv heldur enn at nýta meiri tíð til onnur viðkomandi ting, m.a. familju, vinir og børn. Eg haldi við bretska filosofinum Bertrand Russell, at ”... a great deal of harm is being done in the modern world by belief in the virtuousness of work, and that the road to happiness and prosperity lies in an organized diminution of work.(úr ”In Praise of Idleness”)

At arbeiða er sum vera man eitt samfelagsligt normkrav, men tað er eisini partvíst eitt persónligt val. Gaman í verða vit í stóran mun stýrd av teimum ógvusligu protestantisku normunum, ið virka við til at Føroyar – saman við Íslandi – liggja ovast í uppgerðum yvir arbeiðsvirkni (Nordisk Statistik 2016). At velja arbeiði frá er sostatt ikki nøkur einføld gerð, um man er føroyingur.

Í síðsta enda er og verður tað tó eitt val. Valið stendur millum: hvussu nógv vilt tú arbeiða, og hvussu nógva frítið vilt tú hava. Hetta er einfalt sett upp, og sum eg fari at vísa á seinni í hesi kronikk, er tað ikki altíð so einfalt.


Val av lívsformi

Tað er sera ymiskt, hvussu fólk innrætta sítt lív, og millum annað hevur vektin millum arbeiði og frítíð nógv at siga. Summi arbeiða meiri, summi arbeiða minni. Summi arbeiða næstan alla tíðina, meðan tey eru vakin, meðan onnur hugsa sera nógv um sítt arbeiði, meðan tey hava frí – lesa kanska fakbøkur heldur enn fagurbókmentir. Tó er ein tann vanligasti lívsformurin tann sokallaði ”lønarbeiðaralívsformurin”, har man arbeiðir eitt ávíst tímatal hvønn yrkadag og síðani gloymir mest sum alt um arbeiðið, til man møtir aftur til arbeiðis dagin ella vikuskiftið eftir.

Hvussu so víkir og vendir, so fyllir arbeiðið avbera nógv hjá føroyingum, og er mítt ynski ikki at traðka niður á tey, ið arbeiða nógv. Summi kundu tó uppiborið eitt sindur av kritikk, tí tey kanska hava ment okkurt slag av ”workaholismu”, tvs. ein sjúkligan tørv á at arbeiða alt ov nógv. At orðið workaholisma minnir nógv um alkoholismu, er eingin tilvild. Talan er í báðum førum um at vera bundin at onkrum uttan at kunna leggja tað frá sær. Vit hava í Føroyum lyndi til at síggja arbeiði sum nakað gott og yvirarbeiði sum enn betri. Men kanska er vert at steðga á eitt bil og hugsa, um tað nú veruliga er pengarnar vert at gera hatta eyka arbeiðið, ið tær stendur í boði.

Mítt ynski er, at fólk eru meiri umhugsin, tá tey velja sær lívsform. Tað er ikki neyðugt altíð at gera júst sum samfelagsnormarnir krevja. Tað er møguligt at broyta mynstur og liva á ein annan hátt enn foreldrini gjørdu ella sum grannarnir vænta. Ynskir tú at hava ein ”karrierulívsform”, so ger tað. Ynskir tú at hava ein ”sjálvstøðugan lívsform”, so ger tað. Tú skal bara minnast til, at val av livsformi hevur djúptøknar avleiðingar fyri tína lívsførslu. Tú kanst koma til at innrætta títt lív soleiðis, at arbeiðið tekur so nógva tíð og krevur so nógvar kropsliga og mentala orku, at tú illa fært tíð og orku til øll hini viðurskiftini, tú kundi droymt um.












Ovurstórar materialistiskar ambitiónir

Ein høvuðsorsøk til at arbeiða er sjálvandi meining, prestisja, gerandisrutina o.l. Men tað slepst ikki uttan um, at lønin er ein avgerandi orsøk til at arbeiða. Um tú kennir nógva meining við tínum arbeiði, kann tað eisini vera meiningsfult at arbeiða munandi meiri enn teir 40 tímarnar, fólk vanliga arbeiða um vikuna. Hetta er fult út í lagi, so leingi tú ikki byrjar at svíkja tíni nærmastu, tína familju, tínar vinir o.s.fr. Og enn týdningarmeiri: so leingi tú ikki byrjar at svíkja tínar egnu psykologisku og fysiologisku tørvir. Ovurarbeiði kann – uttan at tú varnast – gera seg inn á bæði krops- og sálarstøðu tína. Fyri bert at nevna tvær møguligar avleiðingar burtur úr rúgvuni: blóðproppur og stress.

Hóast tær dámar at arbeiða, mást tú altíð vera tilvitaður um, hvar markið fyri arbeiðið gongur. Tað ber ikki til áhaldandi at pressa teg sjálvan til tað ytsta.

Tó, ikki øll hava møguleikan at frávelja arbeiði. Orsøkin kann yvirskipað orðast undir eini yvirskrift: ”ovurstórar materialistiskar ambitiónir”. Hevur man vant seg við at ganga í fínastu klæðunum, ferðast við familjuni til subtropisk paradís hvørt ár, altíð hava tann nýggjasta flatskíggjan ella skifta køkin út við jøvnum millumbilum, so krevur hetta eina stóra inntøku. Um man hevur stóra gleði av øllum hesum fínu tingunum, so er at gera tað. Man skal bara vera greiður yvir, at tað kostar pengar – og at pengar hjá flest øllum menniskum eru tað sama sum tíð.

Ein annar formur fyri ovurstórar materialistiskar ambitiónir kann liggja í skuldarbinding. Var tað neyðugt at byggja hús tíni størri enn grannans? Var tað neyðugt hjá tær at taka lán fyri at gera alt rundan um húsini liðugt beinanvegin? Var tað neyðugt við hasi dupultu garasjuni? Og var tað neyðugt at keypa ein spildurnýggjan luksusbil? Nei, sjálvandi var einki av hesum neyðugt. Hetta eru alt val tú fremur, tí tú hevur høgar materialistiskar ambitiónir. Tú kundi saktans klárað seg við einum eldri húsum og einum brúktum bili, ið kundi staðið úti á skervtúninum.

Við lægri skuld høvdu tit sostatt havt nógv víðari fíggjarligt rásarúm. Tit høvdu ikki havt fyri neyðini at arbeiða yvir. Tit høvdu kanska enntá kunnað arbeitt niðursetta tíð, um tit høvdu hug til tað.


Tey ókeypis virðini

Humlan í øllum hesum er, at tað finnast onnur virði enn materialistisk virði. Og tað finnast eisini onnur virði enn peningagjørd virði. Hervið ikki sagt, at materialistisk og peningagjørd virði ikki eru góð virði, sjálvandi eru tey tað. Í stóran mun eru tey alneyðug fyri okkara vælferð. Trupulleikin er heldur, at samfelagið í dag hevur heldur stórt lyndi til at fokusera á materialistisk og peningagjørd virði. Hesi eru sum vera man sjónlig og hava ofta ein alment góðtiknan prís (ofta marknaðarprís), ið kann síggjast hagtalsliga aftur í bruttotjóðarinntøkuni.

Men prísur og virði nýtist ikki at vera tað sama. Um tú keypir ein bil fyri 50.000,- ella 250.000,- so hevur tann seinni sjálvandi hægri prís og eisini hægri søluvirði. Men um ambitiónin einans er at kunna flyta seg trygt frá A til B, so er nyttuvirðið av dýrara bilinum undir ongum umstøðum fimm ferðir størri. Uttan iva er dýrari bilurin munandi betri, men neyvan so nógv betri.

Á sama hátt eru eisini ókeypis virði, ið kunnu hava ómetaliga stórt nyttuvirði fyri fólk. Einhvør føroyingur kann fara á seiðaberg og syfta sær nakrar seiðir. Hetta er ikki peningagjørt, men hevur tó eitt materielt nyttuvirði. Men umframt materiella virðið av seiðinum hevur hetta eisini eitt immaterielt virði: Tað at veiða fisk kann í sær sjálvum vera vælgerandi fyri fólk, eisini hóast tey ikki fáa so nógv burtur úr.

Tað ber sjálvandi til at fylla sítt lív við dýrum tingum og peningakrevjandi aktivitetum, men man skal ikki gloyma, at tað eisini ber til at finna stórt eydnusemi í ómateriellum handlingum, bæði í einsemi og saman við øðrum. Í einum ”post-materialistiskum samfelagi” vil tað oftast vera soleiðis, at tørvirnir á viðurkenning og sjálvrealisering hava meiri at siga enn materiellir tørvir.



Civilsamfelagið skapar meining

Samfelagið er í dag er í stóran mun bygt á marknað og stat, meðan civilsamfelagið spakuliga dettur niðurfyri. Við tað at fólk fáa alsamt størri inntøkutørv, má arbeiðast alsamt meiri, og samstundis fær tað almenna eisini størri inntøkutørv, ið má fíggjast gjøgnum skatting, nýtslugjøld v.m. Vøkstur mátaður í pengum er at kalla vorðin tann nýggja religiónin. Pengar eru tað, ið fær samfelagsbúskaparhjólini at mala runt. Og lætt er at knýta tráðin frá tí yvirskipaða samfelagsbúskapinum niður til konkreta lívið hjá hvørjum einstøkum. Jú skjótari samfelagsbúskaparhjólini mala, tess skjótari mala eisini tey smáu, privatu ”hamstarahjólini” (orð lænt frá danska sálarfrøðinginum Svend Brinkmann). Fólk skulu arbeiða meiri, brúka meiri, gerast meiri produktiv. Hamstarahjólið melur bert eitt sindur skjótari hvørt einasta ár, og tey flestu uppdaga tað valla fyrr enn tað er ov seint og tey liggja fløt á gólvinum í hamstarabúrinum.

Eitt er, at økta arbeiðsbyrðan fær avleiðingar. Líka ringt er, at hetta merkir, at minni tíð er til tey sokallaðu nærsambondini: familju, børn, vinir, grannar, felagsskapir o.s.fr. Hvussu langt síðani er tað, síðani tú hevur spælt tónleik saman við gomlu kammeratunum frá student? Hvussu nógvar føðingardagar hevur tú ”gloymt”, tí tú bara ikki orkaði? Hvussu ofta hevur tú meldað avboð til innandurða fótbólt? Hví hevur tú verið til so fáar kórvenjingar í vár? Hví hevur tú ikki verið á flot við børnunum, hóast tú eigur bæði bát og neyst?








Orsøkin er allarhelst, at tú hevur ov nógv at gera. Og tá tú hevur frí, vilt tú heldur hava okkurt passivt undirhald: sita frammanfyri fína flatskíggjan ella njóta tónleik gjøgnum títt spildurnýggja stereoanlegg. Ella kanska ert tú noyddur at brúka tíð upp á allar tínar ognir: mála garðin, sláa grasplenuna, vaska bilin ella leggja hasar terassusteinarnar, tú keypti fyri tveimum árum síðani, tá tú hevði hasa villu keypsmaniina. Fekst tú forrestin nakrantíð brúkt handan viðfestisvognin, tú keypti í sama viðfangi?

Alt gott um materialistiska nýtslu, um tað er tað man vil. Tað finnast nógv fólk, ið fáa stóra gleði burtur úr at handfara materialir av ymiskum slagi. Kreativitetur kann sanniliga hava eitt sterkt materialistiskt aspekt. Man skal bara gera sær greitt, at nakað av tí mest meiningsskapandi, ið finst í lívinum, eru nærsambondini í civilsamfelagnum. Hóast nógv av hesum ongan ella lágan kostnað hevur, so kann hetta skapa tær størri virði enn nógv av teimum materialistisku og peningagjørdu virðunum, fólk brúka so nógva orku til at kradda inn undir seg, ofta mest til húsaskorð.

Man kann eisini venda tí á høvdið og siga, at tað ikki ert tú, ið investerar í ting, men tú, ið investerar teg í ting. Hugsar man hendan tankan víðari, verður tað sjálvsagt, at tað er nógv meiri meiningsfult at investera tíð og orku í onnur menniskju enn at investera tið og orku í materialistisk ting. Flestu tingini fúna og missa sítt virði, so hvørt sum tú brúkar tey, meðan menniskju fáa alsamt størri virði, tess meiri tú ert saman við teimum!

Við eini umskriving av Dalai Lama kann sigast, at fyrr brúkti man ting og elskaði menniskju. Í dag elskar man ting og brúkar menniskju: ”People exist to be loved; objects exist to be used. The world is in chaos because these things are the other way round.”

Um málið er eitt meningsfult lív, gevur tískil stóra meining at seta materialistisku ambitiónirnar niður og heldur nýta meiri tíð at vera saman við sínum nærsambondum.



Tað týðningarmikla er umhugsni

Hóast hendan kronikk partvíst er skrivað í 2. persóni, skal hetta ikki skiljast sum eini harraboð um lívsførslu. Heldur skal tað skiljast sum ein vælmeint ábreiðsla, ið vónandi kann fáa summi til at hugsa seg betri um, heldur enn bert at gera tað, ið onnur vænta.

Lívið skal vera nakað, tú sjálvur velur, ikki nakað onnur velja fyri teg!

Tí er altíð vert at hugsa um hvørji aspekt av lívinum geva meining og hvørji kundu verið lúkað út. Hevur tú tørv á einum nýggjum køki, ella skuldi tú kanska brúkt meiri tíð saman við familjuni í verandi køki? Hevur tú tørv á einum nýggjum gardinubáti, ella skuldi tú kanska farið oftari á flot við gamla áttamannafarinum? Hevur tú tørv á at ferðast til Phuket ella Bali, ella skuldi tú kanska hildið summarferiu hjá foreldrunum á bygd?

Hetta eru alt val, tú kanst fremja, og alt eftir sinnalagi kanst tú koma til ymiskar niðurstøður.

Í síðsta enda er tað eitt val, um tú vilt tjena so nógv sum gjørligt, ella um tú kanst liva við munandi lægri inntøku. Ger tær ta tænastu at ímynda tær eitt lív við helvtarinntøku. Tú hevði verið noyddur til at skorið tína materiellu vælferð langt niður. Tú hevði verið noyddur til at verið nógv meiri sparin og helst eisini flutt í ein minni bústað.

Hinvegin: um bæði tú og makin høvdu farið niður í hálva arbeiðstíð, so høvdu tit bæði havt 20 tímar meiri hvørja viku til alt møguligt annað, ið kundi ríkað tykkara lív. Samanlagt eru hetta 40 tímar hvørja viku – ella 1.880 tímar um árið (40*47, um tit hava fimm vikur feriu). Tit høvdu havt færri ting at røkja, men havt nógv meiri tíð at røkja tykkara nærsambond!

Hetta er ikki nakað, ið verður gjørt eftir einum degi. Eingin kann umstilla sítt lív her og nú. Tað eru eisini nógv praktisk viðurskifti kring m.a. starvssetan, ið mugu loysast. Men man kann taka eina avgerð um at lækka sínar materialistisku ambitiónir og spakuliga byrja at reformera sítt lív mótvegis einari meiri menniskjavinarligari og minni tingsvinarligari tilveru.

Eisini kann hetta vera við til at fyribyrgja lúrandi sálarligum trupulleikum, t.d. stress ella depressión. Fólkaheilsuráðið sendi fyrr í summar út hesi ráð til fólk, ið vilja styrkja sína sálarligu heilsu (Fólkaheilsuráðið, 4. juli 2017):

1. Ver virkin. Ver virkin likamliga, sálarliga, sosialt og andaliga: tú kanst ganga ein túr, lúka í urtagarðinum, tosa við ein granna, telva, lesa eina bók ella vera djúphugsin og njóta náttúruna.
2. Ver saman: Ver partur av einum bindiklubba, tónleikabólki, bókaklubba, ítróttaliði ella ver enn meira virkin í einum bólki, tú longu ert partur av.
3. Ver hugbundin. At vera hugbundin, sipar til at vera uppií onkrum ella binda seg til okkurt við fullum huga. Ger sjálvboðið arbeiði, set tær sjálvum eina avbjóðing, lær okkurt nýtt ella hjálp eini ommu ella vini við onkrum.”
Merkisvert er í hvussu stóran mun hesi ráð eru frítíðar- og civilsamfelagsorienterað. Tað snýr seg snøgt sagt um at sleppa sær úr statsliga/marknaðarliga hamstarahjólinum.


Pengagerð av frítíð

At velja frítíð fram um arbeiði er ikki so einfalt gjørt sum sagt. Hóast tað framvegis finnast nógvir frítíðaraktivitetir, ið eru ókeypis ella relativt bíligir, so verður alsamt vanligari, at peningur krevst fyri at gagnnýta sína frítíð. Frítíðin er jú ikki einans grundað á civilsamfelagið, sum hon einaferð var. Í dag hava bæði statur og marknaður í stóran mun tikið yvir og bjóða út frítíðaraktivitetir afturfyri pening. Munurin er ofta, at staturin (sum oftast kommunurnar, ið eru lokaldeildir av statinum) bjóðar frítíðaraktivitetir til lægri og socialt differentieraðar prísir. Hinvegin veita frítíðarfyrtøkur aktivitetir fyri hægri og fastan prís. Tær fáa jú vanliga ikki almennan stuðul til sítt viksemi.
Men eisini civilsamfelagið tekur í stóran mun pening fyri sítt virksemi. At vera skóti, at spæla fótbólt ella gera fimleik eru aktivitetir, ið bera ein kostnað við sær fyri íðkaran.

Sostatt kann ikki sigast, at talan altíð er um at velja peningagjørda vælferð frá og velja ikki-peningargjørda vælferð til. Talan er sjálvandi um eitt kontinuum, har víst verður á møguleikan at sýna sparni við peninganýtsluni og heldur nýta tíð og orku til bíligari, men minst líka gevandi viðurskifti.

Í síðsta enda vil minni arbeiði enntá ikki bert geva meiri frítíð, men eisini betri frítíð: Lat okkum enda har vit byrjaðu, við Bertrand Russell (In Praise of Idleness) “Above all, there will be happiness and joy of life, instead of frayed nerves, weariness, and dyspepsia. The work exacted will be enough to make leisure delightful, but not enough to produce exhaustion. Since men will not be tired in their spare time, they will not demand only such amusements as are passive and vapid.”


Nakrar keldur

In Praise of Idleness. Úr: Bertrand Russel, In Praise of Idleness and Other Essays. Routledge, 1935.
Nordisk Statistik 2016. Nordiska ministerådet, 2016.

Sámal Matras Kristiansen,
Samfelagsfrøðingur




Fátækradømi – annað enn bara búskapur

Prentað sum tíðargrein í Sosialinum 19. oktober 2018 Radarin 10. oktober 2018 snúði seg um fátækradømi. Hetta er eitt sera nógv umtala...