Friday, August 18, 2006

Hulduheimar úr mannaminni

Silvitni: Huldusøgurnar taka útgangsstøði úr heimstaðinum, og tey, ið vænta, at vitjanin í undirheiminum snýr seg um nakað yvirnáttúrligt, fara skeiv. Silvitni er ein søga um hvussu huldufólk liva og um hvussu fantasiin um undirheimin støðugt hálar í okkum “yvirmenniskju”.

Sámal Matras Kristiansen

“Dansur, sangur, tónleikur, sjónleikur í einum íbygdum heimi.” Soleiðis stendur á lýsingini, ið hongur uttanfyri Mentanarhúsið í Fuglafirði. Fólk bíða spent eftir at sleppa inn í hulduheyggin, ið hylir seg inni í mannbygda mentaskálanum. Tað kundi ikki verið betri. Fjørðurin liggur í silvitni handan húsini. Tað eru slíkar dagar at yvirmenniskjan fær ró á sær sjálvari til at droyma seg burtur til undirtilviskunnar tølandi landsløg.

Tá trinið verður innar í salin, verður eygað fangað av alskyns nótum, ið hanga niður úr loftinum – kanska sum spinnilvev niðurúr heygstromini. Niður úr nótunum dryppa glasdropar og bera boð um, at vit eru undir jørð. Vælkomin til undirheimin.


Fyrr var lív undir hvørjum steini

Tá kemur ein gamal maður í føroyskari troyggju gangandi við fjallstavi, sum oman fjallalíð. Hugagóður, men hugsunarsamur. Her byrja frásagnirnar um huldufólkini. Frits Johannesen er kanska huldumaður sjálvur, ella kanska ein yvirmenniskja, ið kennir seg tølaða av huldu verunum, ið liva eitt heilt lív uttanvert ásjón okkara.

- So mangan vit hoyra, at einki var sum fyrr. Fyrr var lív undir hvørjum steini, greiður Frits frá.

- Tá trúðu fólk uppá huldufólk!

Og hendan trúgvin – pátrúgvin – legði nakrar heimar opnar fyri okkum, ið ikki eru at skoða fyri eyguni hjá rationellu nútíðarmenniskjuni.

- Onkur segði fyri mær, at huldufólkini hvurvu, tá ið elljósini komu. Fyrr livdu heyggjarnir, túvurnar... og ikki minst... grásteinur og svartiklettur, minnist Frits.

Tað er sum kemur onkur ímynd úr barnaminninum fram í minnið, tá slíkar frásagnir um huldufólk verða sagdar. Kanska eru tað staðarnøvnini, ið gera tað so heimligt... ja hulduligt. Tað er okkurt við hesum gráa, hesum myrka og spøkilsiskenda, ið er lokkandi fyri øll, ið tora at kenna annað enn sítt egna Superego.

-Tá var lív í hvørjum steini, sigur Frits, og við hesum vakna duldu verurnar og byrja at dansa. Ikki myrkar, skitnar og ódámligar, eins og vit kenna tær úr okkara fantasiloysi. Nei: litfagrar, livandi og vakrar, men... sera, sera øðrvísi.

Og tó!


Lívsglað huldufólk

Við tónleiki og dansi sýndu huldufólkini hóskvøldið, at tey kanska ikki eru so nógv øðrvísi enn vit yvirmenniskju. Huldufólkini, eins og tey trinu fram í samspæli við frálíka tónleikin av Ben-Jammin, eru ikki grá og “ónd”, men lívsglað og sera, sera ymisk.

Tó var tað ikki so gott flow millum frásagnirnar øðru megin og dansin og tónleikin hinumegin sum man kundi ynskt. Hin eftirhondini klassiski skróvandi hátalarin í Mentanarhúsinum var eisini irriterandi. Men sum framførslan menti seg, kom eisini betri samanhangur í. Kanska tí at sjónleikurin frá at hava lýst brotmyndir úr lívi huldfólkanna nú gjørdist meiri dramatiskur. Frits førkaði seg alsamt longur frá sínum yvirmenniskjuliga frásagnarleikluti og gjørdist eitt við hulduheimin, byrjaði at spæla saman við huldufólkini.

Men er sjónleikurin Silvitni áhugaverdur og forvitnisligur – serliga fyri fuglfirðingar, ið kenna hesar staðbundnu frásagnirnar aftur – so er hann tó ikki fantastiskur (hóast evnið er fantastiskt). Men til tey, ið vilja vita hvussu huldfólk í veruleikanum hóreiggja sær: farið í Mentanarhúsið og síggið sjónleikin Silvitni – og takið børnini við. Hugaligt er, at eitt slíkt tiltak kann fáast upp at standa av so nógvum ungum fólkum. Tað boðar frá góðum.

Silvitni verður framførdur klokkan 20:00 fríggjakvøldið og leygarkvøldið í Mentanarhúsinum í Fuglafirði.

Sunday, August 13, 2006

Ein skúli til veruliga lívið

Tá ið heitt varð á meg um at skriva nakrar hugleiðingar um skúlan, var tað áðrenn nógv umrødda pisa-undankanningin varð almannakunngjørd í mai. Eg hevði annars ætlanir um at tríva í júst nøkur av teimum fyribrigdum, ið vístu seg at koma fram í kjakinum í kjalarvørrinum av at pisa-bumban brast.

Heldur enn revsandi hugleiðingar havi eg tískil hug at koma við nøkrum uppbyggiligum hugleiðingum; nøkrum hugleiðingum um ein part av skúlanum, ið eftir mínum tykki er alt ov undirmettur í mun til tann týdning hann kundi havt og – eftir mínum tykki – átti at havt.

Hesin partur er tann sonevnda starvspraktikkin. Alt ov mangan verður praktikkin sæð sum eitt tíðarskeið, har ein tekur sær av løttum – sum eitt slag av eyka feriu. Næmingurin sleppur av skúlabonki og sleppur undan stríðnum við skúlatingum, meðan lærarin hevur færri tímar at undirvísa, tí ein av flokkunum hjá honum av góðum grundum ikki eru í skúla.

Men tá hetta er sagt, so havi eg upplivað praktikantar, ið veruliga hava sæð praktikkina sum ein gyltan møguleika at gera seg galdandi á arbeiðsmarknaðinum, og eg havi eisini sæð seriøsar lærarar, ið hava verið úti á praktikkplássunum at hyggja eftir hvussu næmingarnar klára seg.

Eg havi enntá upplivað praktikantar, ið hava verið so ídnir og framfýsnir, at eg havi verið ovfarin av teirra arbeiðsevnum. Hesir praktikantar hava fingið okkurt munagott burturúr teirra praktikk, og teir bestu praktikantarnir hava í summum førum eisini funnið sær eitt meiri ella minni verandi bijobb afturat skúlanum ella í summarfrítíðini. Og tað besta er sjálvandi, at hesir praktikantar hava fingið sett teirra talentir í umfar og harvið eru komnir eitt fet longur í teirra lívsmenning. Teir eru búnaðir sum menniskju; eru vorðnir meiri vaksnir. Teir eru uttan iva væl fyri og harumframt motiveraðir til at velja sær ta hóskandi útbúgvingina, heldur enn at sigla ígjøgnum eina diffusa “miðnámssós” uttan mál og mið.

Men tíverri er her talan um sólskinssøgur. Tað eru langt frá allir næmingar, ið eru nóg væl mentalt fyrireikaðir til at gera seg galdandi á einum arbeiðsplássi. Tað eru langt frá allir næmingar, ið duga at umstilla seg til ta arbeiðsstøðuna, ið er so avgerandi øðrvísi enn tann meiri ella minni passiva innlæringarstøðan, ið næmingarnir eru vanir við av skúlabonkinum. Í summum førum kann innlæring sjálvandi simulera veruleikan, til dømis í verkætlanararbeiði, men tað er sjáldan at slíkir innlæringsformar verða tiknir seriøst, ella at lærarar eru, ið veruliga megna at stýra slíkar innlæringsformar. Á sama hátt sum við praktikkini endar verkætlanararbeiði ofta sum ein “lættisoppaløta”, tí at lítil ella ongin ábyrgd ella stýring er av læringini.

Tí stýring skal til í øllum lívsins viðurskiftum, bæði viðvíkjandi skúlainnlæring og læring í arbeiðnum. Hjá fult útbúnum menniskjum er henda stýring ofta tengd at sjálvstýring og sjálvdisiplin, og tað er millum annað hetta, ið ungdómar nú á døgum noyðast at klára – eisini um tey skulu skora høgt í pisa-kanningum. Fyri at vera millum tey bestu í eini pisa-kanning er ikki nóg mikið at lata seg stýra; man skal megna at stýra sær sjálvum og at skilja tey (vitanar)systemir man er ein partur av og harútfrá gera sína vitan galdandi.

Lyklaorðið er refleksivitetur.

Eitt er fakligur førleiki. Eitt annað er at læra arbeiðsligan refleksivitet. Nú á døgum krevur tað at arbeiða meiri enn at akta skiparan ella arbeiðsformannin. Flestu størv nú á døgum krevja, at man er refleksivur í mun til síni arbeiðsøki; at man megnar at nýhugsa sín leiklut á arbeiðsplássinum og tað virði man gevur fyritøkuni har man arbeiðir. “Framleiðslan” í eini modernaðari fyritøku broytist við rúkandi ferð, og tí er neyðugt allatíðina at hava fingurin á pulsinum fyri ikki at verða afturútsigldur.

Tað, ið skúlarnir áttu at verið betri til, var at geva næmingunum innlit í hvussu tann vitan – tað veri seg vitan innan lesing, skriving, matematikk ella kunningartøkni – ið tey fáa í skúlanum eisini kann relaterast og reflekterast til onnur lívsins høpi. Til dømis er tað so upplagt innanfyri tónleikaundirvísing, at málið er at koma at framføra tónleik av einumhvørjum slagi, og tað hevði verið motiverandi fyri næmingar um tann alneyðugi grundlærdómur, tey fáa í skúlanum, eisini er beinleiðis relateraður til praktiska, “veruliga” uppgávuloysing.

Her er tað, at praktikkin eigur at verða tikin meiri seriøst, bæði av næmingunum og lærarunum, men somuleiðis av foreldrum og arbeiðsplássum. Praktikkplássið eigur at verða valt við umhugsni og gjøgnum eina mánaðarlanga úrveljingartilgongd, har næmingarnir seta seg inn í hvat tær ymisku fyritøkurnar gera og standa fyri. Flokkarnir eiga at fáa undirvísing í hvat tað merkir at koma út í “veruliga lívið”. Og næmingarnir eiga at skriva uppgávur um teirra praktikk, har teir reflektera og greina teirra upplivilsi í mun til tað teir høvdu væntað frammanundan. Alt hetta eru lærutilgongdir, ið eru minst líka mennandi sum tað at læra at rokna, at lesa, at skriva og at teldast.

Kanska er tað harumframt ein tanki, ið er verdur at hugsa, at aðrir fakbólkar enn einans lærarar koma inn í skúlarnar við teirra royndum og hugskotum, men – og hetta er týðandi – eisini sum eitt slag av rollumodellum fyri næmingarnar. Persónliga síggi eg lítla meining í at halda fast í fakskilmarkaða skúlalærdóminum, tá lærdómurin í veruleikanum kemur at gera seg galdandi sum ein “handverkspakki” seinni í lívinum, har fakini verða nýtt kreativt í samspæli við hvørt annað.


Sámal Matras Kristiansen, samfelagsfrøðingur

Valið millum arbeiði og frítíð

Prentað sum kronikk í Dimmalætting 4. august 2017 Í løtuni hava nógvir føroyingar summarfrí. Dagligu pliktirnar eru lagdar til síðis na...