Saturday, July 28, 2007

Gerið Sandoyartunnilin áðrenn Skálafjarðartunnilin

Ávaringarljósini blunka. Búskapurin er ovurupphitaður. Arbeiðsloysið er stórt sæð burtur. Samfelagshjólini koyra við fullari ferð, og í besta 80’ara-stíli kappast føroyskir politikarar nú um at nýta so nógv sum møguligt av pengum, so leingi vit hava teir – til tunlar, sjálvandi, akkurát sum í 80’unum...

Stríðið stendur í løtuni millum tey, ið vilja hita búskapin enn meiri og tey, ið vilja køla búskapin av. Men stríðið stendur eisini ímillum tvær risaverkætlanir, Skálafjarðartunnilin og Sandoyartunnilin, ið heldur skulu gerast í dag enn í morgin. Tað er eingin ivi um, at talan í báðum førum er um tvær stak visjónerar og samfelagsgagnligar verkætlanir, ið koma at knýta samfelagið enn meiri saman og harvið at økja bæði arbeiðs- og bústaðarmarknaðin.

Við hesum báðum verkætlanum verða Føroyar uppaftur meiri knýttar saman. Við hesum báðum tunlum búgva 90 % av øllum føroyingum minni enn ein tíma frá hvørjum øðrum, og 85 % av øllum føroyingum búgva minni enn ½ tíma frá Tórshavn. Tá eru Føroyar (minus Suðuroy) ein stórur býur. Bygdirnar og býirnir eru tá býlingar í stóra og dynamiska føroyska “netverksbýnum”.

Bæði Skálafjarðartunnilin og Sandoyartunnilin eiga at verða gjørdir. Spurningurin er bara nær.


Sandoyartunnlin meiri átroðkandi

Tað er ein avgerandi munur á Sandoyartunlinum og Skálafjarðartunlinum. Skálafjarðartunnilin er í stóran mun ein luksusverkætlan, ið ikki er átroðkandi, men sum er “nice to have”. Sandoyartunnilin er hinvegin ein “need to have” verkætlan, ið við 100 % vissu* kann bjarga einum avbyrgdum lokalsamfelagi, ið í dag liggur í andaleypi.

Út frá einum rættvísissjónarmiði er eingin ivi um, at Sandoyartunnilin – sjálvandi – skal koma áðrenn Skálafjarðartunnilin, um ábyrgdarfullir politikara koma til ta niðurstøðu, at samfelagsbúskapurin ikki tolir báðar verkætlanir í senn. Harumframt er tvingandi neyðugt, at Sandoyartunnilin verður gjørdur, áðrenn Føroyar møguliga verða lagdar saman í eitt valdømi. Verða Føroyar eitt valdømi, verður væntandi munandi truplari at fremja risaverkætlanir til gagns fyri útjaðaraøki, snøgt sagt tí tað væntandi verða færri útjaðarapolitikarar.


Sandoy kann økjast í virði

Men tað eru eisini aðrar orsøkir, ið tala fyri, at Sandoyartunnilin eigur at gerast skjótast gjørligt. Tað eina er, at ein flogvøllur í Søltuvík harvið kemur at liggja sera nær við høvuðsstaðin, soleiðis at Tórshavnar kommuna sleppur undan øllum tonkum um at lata dýrabara lendið í Kirkjubøhaga til ein larmandi og plásskrevjandi flogvøll. Kirkjubøhagi verður nógv betri nýttur sum framtíðar bústaðarøki og frítíðarøki.

Eitt annað er, at Sandoyggin – serliga Skopun – í sær sjálvum verður eitt frálíkt uppland til Tórshavnar kommunu. Tað er eitt faktum, at tað er sera stórur bústaðartørvur í Tórshavn, og at hetta skapar eina príslegu, ið trýstir fólk út úr Havnini – tann sokallaða “push-effektin”.

Skopun kemur at vera nærri við Tórshavn enn Kollafjørður, og av tí at Tórshavnar kommuna eftir øllum at døma ikki hevur áhuga í at menna Kollafjørð á bústaðarøkinum, vil menningin náttúrliga fara suður um Skopunarfjørð**. Sum nú er gera kommunur sum Sandavágs, Kvívíkar og Sunda kommunur sær dælt av push-effektini frá Tórshavnar kommunu, men við einum Sandoyartunli verður Sandoy – serliga Skopun – knappliga tann mest upplagda “forstaðskommunan”. Umframt hetta verður gjørligt at menna vinnulívið í Sandoynni munandi, hóast ein stórur partur av sandoyingum væntandi koma at arbeiða í Tórshavn.

Hetta kemur í sær sjálvum at merkja, at húsa- og lendisprísir fara at økjast munandi, og at grundstykki fara at ganga sum heitt breyð, um kommunurnar væl at merkja megna at útstykkja nóg skjótt. Tað er neyvan av leið at meta, at fastognarvirðið á Sandoynni kann meiri enn tvífaldast – helst bæði trý- ella ferfaldast – um Sandoyartunnilin verður veruleiki, serliga tí at fleiri øki verða bygd, men eisini tí at prísurin økist. Væntandi fara bæði úrtøkan og fólkatalið í oynni samsvarandi at eksplodera, serliga í Skopun, ið sjálvandi kemur at verða høvuðsstaður í Sandoynni. Verður Sandoyartunnilin gjørdur, er tað einans ein spurningur um fá áratíggju, áðrenn Skopun er vorðin býur***.

Íløgan í Sandoyartunnilin kemur at vinna seg innaftur gjøgnum eina markanta virðisøking av Sandoynni. Sandoyartunnilin er ein vinningur fyri Føroyar sum heild.


Skálafjarðartunnilin eisini góð íløga

Sandoyartunnilin eigur at gerast áðrenn Skálafjarðartunnilin. Men hetta merkir ikki, at Skálafjarðartunnilin ikki eisini er ein frálík íløga. Um búskapurin toldi tað, høvdu Føroyar havt stóran vinning av hesi verkætlan, hóast vinningurin als ikki er so markantur sum vinningurin við Sandoyartunlinum.

Tey økini, ið koma at vinna mest við Skálafjarðartunlinum, eru økini sunnast á Skálafirði, men eisini eystari partur av Eysturoy og Norðoyggjar vinna nógv við hesum tunlinum. Men partvíst hava hesi økini longu nú fast samband við Havnina, og partvíst klára hesi økini seg væl uttan Havnina. Eysturoy og Norðoyggjar eru búskaparligu lokomotivini í føroyskum búskapi, og samlað sæð er alt hetta økið ein býur í sær sjálvum, ið nærum er sum Tórshavn til støddar. Tað er eingin vanlukka fyri Landnyrðingsføroyar, um Skálafjarðartunnilin bíðar eini 10 ár. Men tað er ein vanlukka fyri Sandoynna, um Sandoyartunnilin ikki kemur skjótast gjørligt.

Sandoyartunnilin er “need to have”. Skálafjarðartunnilin er “nice to have”. Hetta eiga politikararnir at ásanna, og raðfestingin av verkætlanunum eigur at fremjast sambært hesum rationali.


* 100 % vissu, um so er, at Føroyar sum heild ikki fáa ein búskaparligan niðurtúr.

** Alt eftir hvussu høgt nýtslugjaldið fyri tunnilin verður.

*** Ein váði er, at sandoyingar byrja at stríðast innanhýsis um hvørt Skopun ella Sandur skal vera høvuðsstaður í Sandoynni – á sama tápuliga hátt sum tvørámenn og vágbingar stríðast innanhýsis. Hetta stríðið kann forða fyri framburðinum í oynni. Hóast Sandur søguliga er høvuðsstaður í Sandoy, er eingin ivi um, at sandoyingar framyvir eiga at satsa upp á Skopun.


Sámal Matras Kristiansen, samfelagsfrøðingur

Wednesday, July 25, 2007

Útbúgvingarskipan samfelagsins – Ummæli

Hvussu ber tað til, at vit í modernaðum samfeløgum hava útbúgving? Hví hava vit útbúgvingar, og hvat er útbúgving í grundini? Tá týski sosiologurin, Niklas Luhmann, ið serliga er kendur fyri sína “systemteori”, doyði í 1998, lá eitt handrit til eina bók um “útbúgvingarskipan samfelagsins” eftir. Bókin var ikki liðug, men varð skrivað liðug av einum starvsfelaga, og kom út í 2002. Á heysti 2006 kom bókin út á donskum við heitinum “Samfundets uddannelsessystem”. Hóast bókin í støðum tykist ov óliðug til at kunna gerast ein klassikari, so er hon krás fyri øll, ið hava áhuga í útbúgvingarsosiologi.

Sámal Matras Kristiansen, samfelagsfrøðingur

Hevur tú sagt “Luhmann”, so noyðist tú eisini at siga “systemteori”. Er tað nakað, ið Luhmann er kendur fyri, so er tað klassisku bókina um “sosial systemir” frá 1984. Og síðsta bókin hjá Luhmann um samfelagsligu útbúgvingarskipanina byggir á somu grundhgtøk, sum í 80’unum vóru so slóðbrótandi innanfyri samfelagsfrøði.

Hetta merkir, at Útbúgvingarskipan samfelagsins (á donskum: “Samfundets uddannelsesstem”; á týskum: “Das Erziehungssystem der Gesellschaft”) ikki er nøkur slóðbrótandi bók sum so, men heldur kann síggjast sum eitt eykabind til høvuðsverk Luhmanns um sosial systemir (á donskum: “Sociale systemer”). Í hesi bókini skrivar hann m.a., at samfelagið ikki skal síggjast sum ein stór skipan, men heldur er ein samanrenning av nógvum ymiskum funktiónsskipanum, ið taka sær av ymiskum pørtum av samfelagnum. Vit hava m.a. eina búskaparskipan, eina rættarskipan, eina politiska skipan, eina trúarskipan o.s.fr., ið allar eru partvíst í stríði við hvørja aðrar.

Útbúgvingarskipanin er ein av hesum funktiónsskipanum. Útbúgving er meiri enn einans “at ganga í skúla”. Útbúgving snýr seg sambært Luhmann um alt, ið hevur við lærdóm at gera, og tískil eisini um tað, vit vanliga rópa uppaling. Útbúgving snýr seg eisini um at læra at vera borgari í samfelagnum.

- Tá tosað verður um útbúgving, verður fyrst hugsað um ein viljaðan aktivitet, ið leggur seg eftir at menna førleikan hjá menniskjum og at økja teirra sosialu tillagingarevni. (síða 43)

Fyri Luhmann er samfelagið ein samanrenning av samskifti (kommunikation). Og tá útbúgving snýr seg um at læra at virka í samfelagnum, snýr tað seg harvið eisini um at duga at samskifta.


Frá uppaling til útbúgving

Og júst hetta er ein av týðandi boðskapunum í bókini. Meðan menniskjan í eldri samfeløgum tók sær av sínum egnu børnum, t.v.s. uppaldi tey og útbúgvaði tey í eini og somu skipan, tóku modernaðu samfeløgini ábyrgdina fyri útbúgving frá foreldrunum og settu skúlar á stovn, har børnini kundu læra tað, ið samfelagið kravdi av teimum, t.d. hondverk, roknskap o.s.fr. Sambært Luhmann hendi avgerandi systembroytingin, tá samfelagið var vorðið so komplekst, at børnini skuldu læra nakað, ið foreldrini ikki dugdu.

Síðani eru samfeløgini enntá farin at taka ábyrgdina – fyri ikki einans útbúgving, men eisini fyri uppaling – frá foreldrunum. T.d. verða børnini nú í alsamt størri mun send í barnagarð, meðan foreldrini eru í arbeiði.

Alt hetta snýr seg um, at samfelagið verður “funktiónsuppbýtt”. Hetta merkir, at samfelagið verður meiri fjøltáttað og komplekst. Sostatt verður útbúgvingin eisini meiri umfatandi. Meðan fólk í gomlum døgum lærdu í “lívsins skúla”, so er tørvurin á útbúgving vorðin alsamt meiri átroðkandi í modernaðu samfeløgunum, og í mest framkomnu londunum er vanligt við 15-20 ára útbúgving. Hetta merkir, at útbúgving er eitt hugtak, ið ikki einans umfatar barnaárini, men eisini ungdómsárini og partar av vaksnraárunum.

Við hugtakinum um “lívslanga læring”, ið Luhmann eisini viðger, kemur útbúgvingarskipanin enntá at strekkja seg yvir alt lívið og verður harvið ein partur av arbeiðslívinum.


Frá menniskju til persón

Men sambært Luhmann er høvuðsendamálið við modernaðu útbúgvingarskipanum ikki at læra børnum og vaksnum teir neyðugu førleikarnar, ið skulu til fyri at arbeiða innan eina ávísa samfelagsgrein. Hetta kemur einans í aðru røð. Meiri týðandi er tað at “skapa persónar”, soleiðis at skilja, at tær sokallaðu “empirisku menniskjurnar” (man kundi kanska eisini kallað tað fyri “náttúrligu menniskjurnar”, smk) skulu skipast soleiðis at tey verða móttakilig fyri samskifti.

- Menniskjur føðast. Persónar verða til gjøgnum sosialisering og útbúgving, skrivar Luhmann m.a. (síða 65).

Og tað, ið útbúgvingin veruliga ger, er at skapa “persónligar handlingsfyritreytir”. Samfelagið skapar ymisk sløg av persónum, ið man síðani væntar uppføra seg á ein ávísan hátt. Hetta ger, at tað verður lættari fyri samfelagið at útynna neyðuga samskiftið, ið skal fáa persónarnar at arbeiða og at læra seg nýggjar førleikar, ið kunnu nýtast í arbeiðshøpi.


Vitan um vitan – frá vissu til óvissu

Ein avgerandi spurningur í einihvørjari útbúgvingarskipan er: “hvat er vitan”. Tá hesin spurningur er nøktandi svaraður, ber síðani til at kjakast um hvør vitan er hóskandi at læra, ella orðað á ein annan hátt: “hvat er góð og neyðug vitan”. Hetta er ikki so lætt at koma fram til, sum tað kann tykjast.

Hóast ávís serstøk vitan møguliga er relevant í dag, verður mett neyðugt eisini at undirvísa í breiðari, almennari vitan, ið ikki fyrireikar til nágreiniligar uppgávur, men sum heldur fyrireikar til “eitt hav av møguligum uppgávum” (kontingens). Trupulleikin er, at jú meiri man veit, tess meiri er eftir, sum man ikki veit. Hetta hevur gjørt, at tað ikki er nóg mikið at læra nøkur konkret ting, men at tað eisini er neyðugt “at læra at læra”.

Av tí at útbúgvingarskipanin ikki longur megnar at siga hvat menniskjan skal vera, kemur hugtakið “búning” (á donskum: dannelse) upp í leikin sum eitt nýtt pedagogiskt hugtak. Ikki einans skal man læra at megna at samskifta. Man skal eisini megna broyting og megna at velja í broytingartíðum.


Ein óliðug bók

“Samfundets uddannelsessystem” er ein leskibiti fyri øll, ið hava áhuga í at lesa um sosialar skipanir, um Niklas Luhmann ella neyvari: um útbúgvingarskipan samfelagsins. Men hon er í støðum torskild, hóast dugnaligi danski sosiologurin Nils Mortensen – sær líkt – hevur latið torskildu sosiologiina í ein lættflótandi og vælupplagdan danskan búna.

Orsøkin til at bókin hóast hepnu hond Nils Mortensens framvegis er torskild, er at hon ongantíð er skrivað heilt liðug. Luhmann doyðu tíverri – alt ov ungur: 70 ára gamal – áðrenn bókin varð liðug. Hetta merkist serliga væl í síðsta kapitlinum “Selvbeskrivelser”, har ovurlangar fótnotur eru í heilum. Talan er uttan iva um tilfar, ið Luhmann hevur viljað innarbeitt í analysuna, men sum ongantíð er komið longur enn til fótnotustøði.

Men samanlagt er “Samfundets uddannelsessystem” ikki nøkur fótnota innan sosiologiskar bókmentir. Hóast bókin ikki er slóðbrótandi í mun til tað, ið Luhmann annars hevur skrivað, so er hon júst ein liður í samlaðu verkum Luhmanns, og bara tað ger bókina til eitt “must” fyri allar útbúgvingarsosiologar og onnur við áhuga fyri útbúgving.


Samfundets Uddannelsessystem
Hans Reitzels Forlag 2006

Valið millum arbeiði og frítíð

Prentað sum kronikk í Dimmalætting 4. august 2017 Í løtuni hava nógvir føroyingar summarfrí. Dagligu pliktirnar eru lagdar til síðis na...