Sunday, October 28, 2007

Eitt valdømi – bæði góðar og ringar avleiðingar

So hendi tað. Føroyar verða til komandi val eitt valdømi. Summi fegnast, meðan onnur óttast, men undir øllum umstøðum má staðfestast, at talan er um eina politiska broyting, ið fer at fáa umfatandi samfelagsligar avleiðingar. Talan er jú um einki minni enn eina politiska kollvelting. Teir flestu gomlu (lokalu) valdsbygnaðarnir fara í framtíðini at verða skúgvaðir til viks, og nýggir (nationalir) valdsbygnaðir byrja so spakuliga at spíra fram.

Men er talan um eina góða ella ringa broyting í vallógini? Ja, tað veldst sjálvandi um eygað, ið sær. Summi síggja tað sum eina vanlukku, meðan onnur hinvegin hava hildið tey sjey valdømini vera eina vanlukku.

Tað finnast sjálvsagt hundraðtals ymiskar avleiðingar av at broyta vallógina, og tað skal ikki dyljast fyri, at tað kennist løgið, at so fáar av hesum avleiðingum hava verið uppi at venda í almenninginum og á formliga, politiska pallinum. Málið hevur fingið alt ov grunna viðgerð, og hevði viðgerðin verið meiri umfatandi, hevði møguliga verið komið fram til aðra niðurstøðu.

Hvørt vallógarbroytingin er positiv ella negativ, er ein spurningur um hvøjar avleiðingar man vektar mest. Í hesi kronikk verða 12 ymiskar avleiðingar av vallógarbroytingini viðgjørdar – 6 positivar og 6 negativar.

Sjálvandi er tað ongantíð so, at nakað er antin eintýðugt negativt ella eintýðugt positivt – einki er so ringt, at tað ikki er gott fyri okkurt – og tað vil tí sjálvandi bera brá av hvat undirritaði heldur vera meiri ella minni problematiskt við nýggju vallógini.


Positivar avleiðingar

Minni vandi fyri skeivumboðan

Ein av fremstu orsøkunum til at kjakið um avtøku ella broyting av valdømunum ferð eftir ferð hevur stungið seg upp, er at tað í fleiri førum hevur verið prógvað, at tað ikki er samsvar millum atkvøðutal og tingsessir. Valdømini hava havt eitt fast tal av umdømisvaldum, og hevur tað serliga givið Sandoynni og seinastu árini eisini Suðuroynni ov nógvar tingsessir. Umvent hevur skipanin givið Suðurstreymi og seinastu árini eisini Norðurstreymi ov fáar tingsessir. Tilsamans hevur Føroya størsta oyggj – 46 % av øllum Føroya fólki – einans havt 10 av 27 umdømisvaldum tinglimum!

Umframt hetta hevur tað fleiri ferðir víst seg, at tað ikki var samsvar millum atkvøðutalið hjá flokkunum og tingmannatalið hjá flokkunum.

Fyrsta positiva avleiðingin av vallógarbroytingini er, at tað slepst undan skeivumboðan á tingi.

Hetta er tó ikki heilt eintýðugt, tí nýggja vallógin hevur ikki vrakað avlagandi d’Hondt-uppteljingarháttin og tinggáttina (sperrumarkið), so tað finst framvegis ein innbygd kelda til skeivumboðan, ið tekur frá teimum smáu flokkunum og gevur teimum stóru flokkunum.


Gerrymandering ógjørligt

Í kjakinum um motivini hjá Edmundi Joensen at leggja fram uppskot um broyting av vallógini, hevur eitt merkisvert fremmandorð verið uppi og vent. Orðið er Gerrymandering, og hava kritikarar hjá løgtingsformanninum hildið, at hann við sínum broytingaruppskoti hevur framt Gerrymandering. Hetta er tó púra burturvið, tí við at avtaka valdømini hevur løgtingið júst avtikið allar møguleikar fyri Gerrymandering.

Gerrymandering snýr seg um, at ávísir politikarar við at broyta valdømismørk kunnu veita sær sjálvum ein fyrimun við at gera skaða á uppstillingina hjá mótstøðufólkum. Hetta verður antin gjørt við at spjaða veljarabólkar hjá mótstøðufólki út á ymisk valdømi, ella við at kloyna veljarabólkar hjá mótstøðufólki inn í eitt stórt valdømi. Úrslitið vil í báðum førum vera, at mótstøðufólkini fáa verri við at fáa umboðan.

Við at avtaka valdømini er sjálvandi ikki longur gjørligt at fremja Gerrymandering, so í grundini hevur tingið hervið framt eina anti-Gerrymandering tillaging í vallógini.

Tað mest áhugaverda er tó, at veljarabólkar, ið hava verið føddir inn í “skeivt” valdømi, og harvið ikki hava kunnað valt síni yndisvalevni inn á ting, nú eru “slopnir leysir”, og sleppa at atkvøða allastaðni. Hóast valdømini ikki vórðu sett á stovn við Gerrymandering fyri eyga, so hava tey havt eina Gerrymandering-líknandi avleiðing, við at serliga smáu flokkarnir ikki hava kunnað rokkið sínum veljarum í smáu valdømunum, eins og at Sambandsflokkurin ikki hevur kunnað gjørt seg galdandi í Sandoynni og Tjóðveldi ikki hevur kunnað gjørt seg galdandi í Vágunum.


Kvinnurnar frígjørdar


Mest hartrópandi fortalararnir fyri einum valdømi hava verið kvinnurnar. Kvinnurnar hava ongantíð veruliga sligið til í føroyskum politikki. Tær hava klárað seg væl í Suðurstreymi og í Vestmanna, men annars hava kvinnurnar verið kloyndar inn í eina valdømaskipan, ið hevur hildið tær uttanfyri ávirkan. Líkamikið um nógvar kvinnur hava stillað upp, og at nógvar atkvøður eisini eru farnar til kvinnur, so hava hesar atkvøður verið heilt ella partvíst burturspiltar.

Vantandi kvinnaumboðanin hevur helst verið ógvusligasti feilurin við skipanini við 7 valdømum. Føroyar vilja gjarna samanbera seg við síni grannalond, har kvinnurnar í stóran mun taka lut í politikki, og tá ber ikki til, at kvinnurnar í stóran mun verða hildnar uttanfyri politisku skipanina, tí at nakrir lokalir, patriarkalskir bygnaðir skulu hava størri vekt.


Møguleiki fyri bygnaðarbroytingum

Tað hevur verið eyðkent fyri verandi valskipan, at løgtingið ikki hevur torað at tikið avgerandi avgerðir. Serliga hvat viðvíkur yvirskipaðum samfelagsmálum sum undirstøðukervinum og kommunubygnaðinum, hevur løgtingið torað illa at tikið avgerðir. At tað til dømis skulu vera lokaláhugamál, ið avgera hvar ein flogvøllur skal gerast, kann neyvan sigast at vera í lagi, tí ein flogvøllur er ein tilveruneyðug tænasta til alt samfelagið, ikki einans til eitt ávíst lokaløki, ið í løtuni fær nógv góð arbeiðspláss burturúr flogvøllinum.

Harumframt hevur løgtingið víst seg at vera meiri at kalla lammað, tá tað kemur til at taka avgerðir um kommunusamanleggingar. Í staðin fyri at taka eina djarva avgerð um eina yvirskipaða bygnaðarbroyting, valdi løgtingið á sinni at samtykkja eina súltukrukku við etikettuni “Lóg um sjálvboðna kommunusamanlegging”. Við einum valdømi verður tað uttan iva lættari at gjøgnumføra ta átroðkandi bygnaðarbroytingina av kommunala sektorinum.


Meiri samanhangandi hugsjónir

Ein trupulleiki, ið hevur gjørt seg galdandi í fleiri flokkum, er at teir ikki hava verið hugsjónarliga samanhangandi. Besta dømið er uttan iva Karsten Hansen, ið av misgávum hevði gjørt karrieru í Tjóðveldi(sflokkinum), men síðani kom til ta niðurstøðu, at hann veruliga hoyrdi heima í Miðflokkinum.

Eitt annað dømi er Gerhard Lognberg, ið mangan hevur fingið ákoyringar frá sínum partamonnum fyri sínar sera konservativu meiningar, ið illa hóska inn í formligu dagsskránna hjá Javnaðarflokkinum.

Tað hava serliga verið valdømini, ið hava tvingað flokkarnar til at góðtaka hugsjónarligar renegades sum Karsten Hansen og Gerhard Lognberg, men við einum valdømi verða flokkarnir ikki longur bundnir av góðum, lokalum úrslitum, og tí sleppa flokkarnir undan at muga góðtaka valevni, ið ikki hóska inn í flokkin. Javnaðarflokkurin hevur jú noyðst at hildið fast við Gerhard Lognberg fyri at varðveita sessin í Sandoynni, men við einum valdømi hevur Javnaðarflokkurin ei longur tørv á manninum, eins og tað ikki sær út til at hava skatt Tjóðveldi, at Karsten Hansen rýmdi – heldur tvørturímóti.


Smáu flokkarnir styrkjast

Sum nevnt eru avskeplandi ásetingarnar um tinggátt og d’Hondt-uppteljingarháttin framvegis at finna í vallógini. Hesar ásetingar eru við til at gera lívið súrt hjá smáum flokkum, í løtuni serliga hjá Sjálvstýrisflokkinum. Men hóast hetta er vallógarbroytingin ein fyrimunur hjá smáu flokkunum. Nú hava teir møguleika eisini at fáa atkvøður úr smáu valdømunum. Við eyka atkvøðum úr Suðuroy, Sandoy, Vágunum og Norðurstreymoy koma smáu flokkarnir væntandi at standa sterkari enn áður.


Negativar avleiðingar

Demokratiskt undirskot

Fleiri óttast, at nýggja vallógin fer at geva eitt sonevnt demokratiskt undirskot. Tað verður longri millum veljararnar og valevnini, og harumframt verður tað truplari hjá vanligum fólki at gerast valevni fyri flokkarnar, ið helst vilja hava so kend fólk sum gjørligt upp á listarnar. Tað er ikki nóg mikið at vera kendur í heimbygdini fyri at koma inn á ting. Nú verður neyðugt at hava gjørt seg galdandi í fjølmiðlunum ella sum tónleikastjørna ella ítróttarstjørna. Um man ikki er landskendur ella í minsta lagi økiskendur, er tað neyvan realistiskt, at man kann verða valdur á ting.

Hetta merkir tó ikki, sum summi vilja vera við, at tað einans verða Havnarfólk, ið kunnu verða vald inn á ting. Í Grønlandi er tað ein sannroynd, at næstan bara høvuðsstaðarfólk sita á tingi, men Føroyar eru hóast alt geografiskt væl samanhangandi, og kunnu í høvuðsheitum metast sum ein stórur býur. Tí verður tað neyvan munandi truplari hjá bygdarfólki enn hjá havnarfólki at koma á ting, um tey vilja. Tað er meiri ein spurningur um hvat man sum politikari vil arbeiða fyri: tey lokalu áhugamálini ella tey nationalu áhugamálini.

Hóast hetta kann tað væl hugsast, at flokkarnir fara at royna at seta atkvøðuneyt úr flest møguligum bygdum á listarnir, eisini hóast tað einans vera tey fægstu av hesum, ið sleppa á ting.


Miðsavnan av atkvøðum

Tað, ið sannlíkt fer at henda, er at løgtingið verður samansett av umleið 10 høvuðspolitikarum, ið koma at verða drívmegin í flokkunum, og umleið 20 marginalpolitikarum, ið hava verið so hepnir at sleppa inn um tinggáttina í harðari kapping við hundrað aðrar. Teir umleið 10 høvuðspolitikararnir – serliga floksformenninir – fara at sita rættiliga tryggir í sínum sessum, meðan marginalpolitikararnir koma at berjast við eina rúgvu av øðrum valevnum um at sleppa á ting.

Høvuðspolitikararnir fara væntandi at fáa millum triðingin og helmingin av øllum atkvøðunum. Onkrir fara væntandi at fáa eini 3.000 atkvøður, meðan aðrir fara at fáa millum 500 og 1.500 atkvøður. Restin av tinglimunum koma at liggja frá umleið 100 til 500 atkvøður.

At atkvøðurnar á hendan hátt verða miðsavnaðar kring ávísar tinglimir, fer sjálvandi at geva hesum tinglimum eina sera sterka støðu í sínum flokkum. Miðsavnanin av atkvøðum kemur væntandi eisini at føra við sær eina miðsavnan av valdi innanhýsis í flokkunum, eins og vit longu síggja tað henda í Tjóðveldi og Miðflokkinum.


Tað lokala hvørvir

Ein klárur vansi við at valdømini verða avtikin, er at tað nú ikki longur í sama mun fer at bera til at fáa lokal mál ígjøgnum á tingi. Hetta er sjálvandi bæði positivt og negativt, alt eftir við hvørjum brillum man hyggur eftir tí. Til dømis verður trupult hjá sandoyingum at fáa sín tunnil, tá flokkarnir nú ikki longur hava beinleiðis tørv á atkvøðum úr Sandoynni. Sum heild verður tað framyvir ringt at argumentera fyri lokalfunderaðum íløgum, um hesar ikki hava eitt beinleiðis tilknýti til menningini av landinum sum heild.

Spurningurin verður tá, um Føroyar fara at halda seg hava ráð at gera miljardaíløgur í útjaðaran, samstundis sum so nógv onnur øki eisini liggja á láni. Tað vil jú sum heild vera soleiðis, at íløgur í miðstaðin bæði eru til gagns fyri útjaðaran og miðstaðin, meðan íløgur í útjaðaran mest eru til gagns fyri útjaðaran. Út frá eini slíkari tankagongd vil tað tí geva meiri meining at gera íløgur, ið tæna øllum landinum, enn at gera íløgur, ið einans tæna pørtum av landinum.

Útjaðarin hevur í hvussu er ikki longur nakran trumf at spæla út, um spælið ikki gongur teimum eftir vild.


Politiski samleikin smalkast

Hóast tað fara at verða nógvir bygdapolitikarar, ið koma á ting, so verða tað uppaftur fleiri, ið ikki koma á ting. Tað er sannlíkt, at tá Løgtingið gerst meiri landspolitisk og minni lokalpoltiskt, fara tey lægru útbúnu at missa áhuga fyri at luttaka í politikki, meðan tað í staðin verða høgt útbúgvin, ið hava politiskar ambitiónir. Hetta kann í fyrstu syftu koma at merkja, at tey lægri útbúnu ikki kenna seg aftur í valevnunum og tískil í minni mun fara á val.


Vandi fyri populismu

Men við tíðini kann hinvegin hugsast, at populistiskir flokkar fara at taka sær av teimum lægri útbúnu – teimum, ið eru slept upp á fjall. Føroyar hava jú longu nú ein populistiskan flokk á høgraveinginum, Miðflokkin, ið kann fara at taka sama leiklut upp á seg sum Dansk Folkeparti hevur í Danmørk og Fremskridtspartiet hevur í Noregi.

Vandin er, at stórir partar av útjaðaranum førka seg burtur frá tí pragmatiska realpolitikkinum hjá stóru flokkunum, og í staðin fara at atkvøða í protest móti systeminum. Meðan valdømiskipanin helt populismuna niðri á einum lokalum støði, verður populisman við einum valdømi landsumfatandi.


Óstabilari politisk skipan

Edmund Joensen, løgtingsformaður, hevur sagt, at við einum valdømi fara Føroyar at fáa meiri “stabilitet” í politisku skipanina. Tað nýtist tó ikki at verða soleiðis, tí við einum valdømi missa stóru flokkarnir sítt innbygda yvirræði, ið teir søguliga hava havt úti í valdømunum. Seinastu 50 árini hava stóru flokkarnir ligið ómetaliga javnir við millum 6 og 8 tinglimum. Føroyar hava havt eina ómetaliga stabila politiska skipan, og enn ikki undir kreppuni varð hesin stabiliteturin sligin heilt út av kós. Gaman í fór Javnaðarflokkurin tað eina árið upp á 10 tinglimir og so niður aftur á 5 tinglimir, eins og Tjóðveldisflokkurin eitt skifti var niðri á 4 tinglimum. Men yvirskipað hevur fýrflokkaskipanin ongantíð verið veruliga hótt.

Men við einum valdømi kunnu tað koma nógv størri fluktuatiónir í politisku flokkarnar. Stóru flokkarnir koma at sveiggja nógv meiri – eins og vit síggja tað í Grønlandi. Onkur stórur flokkur kann hugsast at fara niður á 4-5 tinglimir, meðan onkur annar stórur flokkur kann hugsast at fara upp á 10-11 tinglimir.

Smáu flokkarnir kunnu somuleiðis við populistiskum argumentum fáa kanónval og gerast líka stórir sum onkrir av teimum stóru flokkunum. Harumframt kunnu nýstovnaðir pinkuflokkar við einum karismatiskum frontfiguri lættliga gera innrás í tingið.

At stabiliteturin verður størri í politisku skipanin má metast at vera sera ósannlíkt.

Sámal Matras Kristiansen, samfelagsfrøðingur

Friday, October 12, 2007

Sandoyingar móti øllum hinum

Tað er nú einaferð soleiðis, at tilfeingi er ein knøpp vøra. Inntøkan er knøpp. Skattapengarnir eru knappir. Arbeiðsmegin er knøpp. Infrakervið er knapt.

Um tilfeingið ikki var knapt: um inntøkan var endaleys, um skattapengarnir vóru endaleysir, um arbeiðsmegin var endaleys og um infrakervið kundi borið óendaliga nógvari ferðslu við óendaliga høgari ferð, so hevði ikki verið trupult at skapað eitt rættvíst samfelag, men av tí at tilfeingið er knapt, er órættvísi eisini ein innbygd fyritreyt í einumhvørjum samfelagi við einum ávísum kompleksiteti – sum Føroyar hóast alt eru.

Rættvísi og órættvísi vil altíð vera ójavnt býtt. Men í einum demokratiskum samfelagi er idealið, at tað hóast alt fer ein ávís útjavning fram millum áhugamálini. Millum annað kann fólkaræðið tryggja, at vanliga marknaðarmegin verður korrigerað, soleiðis at fleiri pengar flóta yvir til tey fátøku í samfelagnum, ella at fleiri íløgur verða framdar á økjum, ið annars høvdu duttið niður í millum, um “ósjónliga hondin” (sí faktaboks) einsamøll slapp at ráða.


Infrakervið skapar møguleikar

Nakrar av best umtóktu íløgunum í føroyska samfelagnum eru íløgurnar í infrakervið – serliga tann partin av infrakervinum, ið er gjørdur av grúsi, betongi og asfalti. At byggja vegir, brýr, tunlar, havnir og lendingar hevur verið ein avgerandi partur av moderniseringini av føroyska samfelagnum. Fyrst varð landið bundið saman við rutubátum. Síðani við vegum og brúm, har bilarnir kundu koyra. Seinni komu tunlar og føst sambond tvørturum firðir og sund. Og seinastu skotið á stammuni eru risaverkætlanirnar Norðoyatunnilin og Vágatunnilin.

Infrakervið skapar møguleikar: búskaparligar vakstrarmøguleikar, búsetingarmøguleikar, ferðavinnumøguleikar og mangt annað. Men tað, ið var modernað fyri 30 árum síðani er ikki altíð modernað í dag. So hvørt sum møguleikarnir verða betri, verða krøvini til betraðar møguleikar betri. Modernisering er ein skrúva uttan enda. Um framburður skal tryggjast, so er ikki nóg mikið at byggja á tað farna. Neyðugt er at fylgja rákinum, um man skal gera seg galdandi.

Og tað er nú einaferð logiskt – alt annað líka – at jú betri infrakervi, tess betri verða eisini møguleikarnir fyri at byggja lokalsamfeløgini út. Sigast skal tó, at møguleikar og menning eru ikki tað sama. Hóast betraðir møguleikar eru fyri menning, um t.d. ein tunnil kemur til eina oyggj, so er menningin nakað, ið lokalsamfelagið skal bera fram. Tað er blóðskeivt at halda, at bara infrakervið batnar, so kemur menningin av sær sjálvari.


Svíkja suðuroyingar Sandoynna?

Út frá einum liberalum sjónarhorni vil ein íløga í ein tunnil til Sandoynna vera ein møguleiki at frígera sandoyingar frá fortíðini. Út frá einum rættvísissjónarmiði kann harumframt sigast, at tað er órættvíst, at sandoyingar skulu liva í eini ferjutíð, tá 85 % (skjótt 90 %) av fólkinum eru samanbundin í ein stóran mobilan netverksbý. Hinvegin skal eisini sigast, at tað sjálvandi eisini kann sigast at vera órættvíst, at Nólsoy, Hestur, Koltur, Skúgvi, Dímun, Kalsoy, Svínoy, Fugloy, Mykines – ja og nú mundi eg næstan gloymt Suðuroy – ikki eisini hava fast samband.

Velur man eitt jante-kent rættvísishugtak kann man tí sjálvandi siga: “um vit ikki fáa ein undirsjóvartunnil, so skulu sandoyingar heldur ikki hava”. At ein Fynd-kanning í Sosialinum bendir á, at ei heldur suðuroyingar stuðla sandoyingum í teirra ynski um undirsjóvartunnil sum skjótast, kann møguliga hava nakað at gera við ta tiltiknu øvundina, ið so leingi hevur eyðkent suðuroyingar, og ið eisini tykist gera tað fullkomiliga ógjørligt hjá suðuroyingum at samstarva innanhýsis. Enn ikki fótbóltin kunnu suðuroyingar vera felags um, so hvussu skal tað vera, tá tey tungu, politisku evnini koma á borðið?

Men orsøkirnar til, at tað eisini í hinum føroysku økjunum er so stórur mótvilji móti sandoyartunlinum, eru nógvar og ymiskar. Her skulu nevnast nakrar av orsøkunum, ið kunnu hugsast at gera seg galdandi. Tað hevði verið meiri áhugavert, um Sosialurin fekk Fynd at gera eina kanning av hví fólk eru ímóti at raðfesta Sandoyartunlinum, enn einans at staðfesta hvussu nógv eru fyri ella ímóti at útseta tunnilin.


Ymiskur mótvilji móti Sandoyartunlinum?

Tað er ikki løgið, at vágafólk eru ímóti sandoyartunlinum. Um sandoyartunnilin kemur, tykjast sannlíkindini at økjast fyri at flogvøllur verður bygdur í Søltuvík. Hóast hesin flogvøllurin neyvan fær ta longdina, ið vinnumálaráðharrin ynskir, kennist Sandoyartunnilin ivaleyst sum ein hóttan móti flogvøllinum í Vágunum, ið er ein avgerandi partur av búskapinum í Vágunum.

Tað er so galið, at uppgangstíðir hjá kreppuraktu Sandoynni harvið kunnu verða óbeinleiðis fíggjaðir við einum ógvusligum niðurtúri hjá Vágunum. Harumframt kemur Sandoyggin at kappast beinleiðis við Vesturstreym og Sundini um allar teir íbúgvarnar, ið Tórshavn ikki megnar at hýsa. Sandoyggin er jú við einum undirsjóvartunli nærri við Havnina enn bæði Vágarnar, Sundini og Vesturstreymur eru.

Harvið er mótstøðan frá Vesturtreymi og Sundunum eisini givin. Hesi økini koma at vaksa minni enn tey høvdu gjørt uttan ein sandoyartunnil. Harumframt skumpar íløgan í sandoyartunnilin eisini íløgur í nýggj almenn størv í Tórshavn út í framtíðina; størv ið eru vælumtókt millum fólk í Norðurstreymi. Harvið minkar sandoyartunnilin eisini um arbeiðsmøguleikarnar hjá fólki í Norðurstreymi – ikki minst tá sandoyingar byrja at eftirspyrja arbeiðspláss í Tórshavn.

Harvið er orsøkin til illviljan úr Suðurstreymi eisini eyðsýnd. Íløgan í sandoyartunnilin er samstundis ein niðurraðfesting av íløgum í høvuðsstaðin, t.d. í “bleyt virði” sum heilsuverkið ella skúlaverkið. Harumframt eru eisini nógv í Suðurstreymi, ið ynskja ein flogvøll á Glyvursnesi, á Kirkjubøreyni, ella – halt tær fast – í Nólsoy. Um Sandoyartunnilin kemur, kann tað fyri meiniga mannin tykjast meiri sannlíkt, at flogvøllurin í Søltuvík verður gjørdur.

Eftir eru so Norðoyggjarnar og Eysturoy, ið sjálvandi ikki ynskja Sandoyartunlin gjørdan áðrenn Skálafjarðartunnilin, tí tað harvið vil leingja um tíðina, til ferðingin til Havnar verður stytt við eini helvt og at húsaprísirnir í økjunum harvið fara flúgvandi uppeftir.


Sandoyggin ongan góðan

Vit standa í eini støðu, har Sandoyggin eftir øllum at døma ongan góðan eigur. Rættvísið strekkir ikki til sandoyingar, um vit skulu trúgva kanningini hjá Sosialinum. Tað, ið kann undra, er at tað ikki er meiri solidaritetur sunnanífrá. Hví suðuroyingar ikki stuðla sandoyingum í teirra modernisering er løgið, og átti at verið kannað nærri.

Bæði Suðuroy og Sandoy eru útjaðarar, og hava tað til felags, at tær liggja í syðru helvt av landinum. Tað kann undra, at suðuroyingar og sandoyingar ikki langt síðani eru gingnir saman í strategiskt samstarv um at menna hendan partin av landinum. Sera lítið samstarv er millum oyggjarnar báðar, og tað er løgið, tá hugsað verður um at oyggjarnar hava sera líkar trupulleikar at dragast við. Báðar oyggjarnar eru avskornar frá meginlandinum, og týðningarmesta moderniserings-strategiin snýr seg tí um at betra um undirstøðukervið og harvið um at fáa líknandi møguleikar fyri menning sum Meginlandið.

Men modernisering kostar, og tað er ikki bara sum at siga tað at fremja risaíløgur, ið ikki geva eitt beinleiðis peningarligt avkast sum Skálafjarðartunnilin væntandi hevur. Moderniseringin av Sandoy og Suðuroy er ein betran av menningarmøguleikarnar hjá oyggjunum tey komandi 100 árini. Argumentið snýr seg tískil ikki um búskap, men um rættvísi: um man framhaldandi vil hava menning sunnanfyri Skopunarfjørð – ella ikki. Núverandi ættarliðini megna enn at halda tørn, men eingin kann vænta, at ungdómurin tímir at byggja á slitnar herðar, tá møguleikarnar eru so nógv betri aðrastaðni.


Suðurføroya valdømi

Kanska er tíðin í grundini komin til at leggja Suðuroyar og Sandoyar valdømi saman, soleiðis at oyggjarnar báðar kunnu stríðast saman sum ein maður móti yvirvøldini fyri norðan. Neyðugt er at tvinna saman rationalini fyri bæði økini, soleiðis at eisini menningin av infrakervinum fylgir einum felags reyðum tráði.

Hví hava suðuroyingar ongantíð hugsað, at Sandoyartunnilin kanska er frægasti vegurin fram fyri at betra um sambandið til Suðuroynna? Hví tosa suðuroyingar ikki um eina stutta farleið av Hvalba á Sand? Hví tosa suðuroyingar og sandoyingar í heila tikið ikki meiri saman?!?


Faktaboks

“Ósjónliga hondin” er eitt kent metafor hjá enska búskaparfrøðinginum Adam Smith (1723-1790), ið segði, at strembanin hjá einstaklingum eftir vælferð eisini – sum ein ósjónlig hond – skapar eina samlaða vælferð fyri alt samfelagið. Ein annar búskaparfrøðingur – John Stuart Mill (1806-1876) segði, at samfelagið eigur at tryggja mest møguliga samlaða “nyttu” fyri hvønn einstakan, soleiðis at flest møgulig fáa mest møguligt eyðnusemi. Men hóast hetta kann ljóða vakurt, er tað soleiðis, at nógv ikki megna at fáa lut í vælferðini og eyðnuni, og tí eru nógv, ið halda “rættvísi” vera eitt minst líka týðandi prinsipp sum “nytta”.



Sámal Matras Kristiansen, samfelagsfrøðingur

Valið millum arbeiði og frítíð

Prentað sum kronikk í Dimmalætting 4. august 2017 Í løtuni hava nógvir føroyingar summarfrí. Dagligu pliktirnar eru lagdar til síðis na...