Thursday, January 10, 2008

Javni ella framburður? Rættvísi ella effektivitetur?

Fólkaræðið byggir á skattapening. Uttan inntøku frá ymisku skattum er eingin kassi, ið fólkið í felag kann stýra við atliti til tað felags besta. Kalla tað inntøku-skatt, toll, meirvirðis-gjald ella okkurt annað gjald: Talan er í øllum føri um at “tað almenna” – heimastýrið – fer avstað við einum stórum parti av inntøkuni hjá hvørjum einstøkum borgara. Sjálvandi vil altíð vera eitt áhaldandi kjak um hvussu stórur partur av samfelags-køkuni skal vera felags og hvussu stórur partur skal vera privatur. Hetta er klassiska høgra/vinstra kjakið um hvussu nógv skal vera alment og hvussu nógv skal vera privat.

Trupulleikin er bara – líkamikið hvat skattatrýstið er – at øll fáa ikki tað sama afturfyri sín goldna skatt. Barna-familjur fáa meiri enn familjur uttan børn. Pensjónistar fáa meiri enn fólk í arbeiðs-førum aldri. Brekað fáa meiri enn fullfør fólk. Miðstaðurin fær meiri enn útjaðarin. Tað er hetta vit kalla fyri solidaritet: Breiðu herðarnir bera meiri enn smalu herðarnir. Vælferðar-samfelagið byggir á at taka frá teimum ríku og geva teimum fátøku.

Men, men... har er vist okkurt galið í omanfyri-standandi broti. Hatta við barna-familjunum, pensjónistunum og teimum brekaðu ljóðar rímiligt. Men hvussu við hasum setninginum: “Miðstaðurin fær meiri enn útjaðarin”? Hatta ljóðar ikki heilt rætt. Tað hongur ikki saman, at takast skal frá útjaðaranum og gevast skal til miðstaðin. Tað er jú at taka frá teimum fátøku og gevast til tey ríku.

Tað er jú umvent Robin Hood!


Sandoyartunnilin – plástur á sárið

Og fólk, sum lesa hesa kronikkina, sita eisini og rysta á høvdinum: Hetta kann jú ikki passa. Útjaðarin hevur jú fingið mangt og mikið gjøgnum tíðirnar. Vegir, tunlar, ferjur, tyrlur, bátahylar og mangt annað, ið gjøgnum tíðirnar hevur tikið fokus frá øðrum neyðugum íløgum. Útjaðarin hevur sanniliga fingið bæði í posa og sekk, og seinasta dømið er Sandoyartunnilin.

Soleiðis munnu nógv av teimum hava hugsað, ið hava undirskrivað mótmælið móti “Ørvitistunlum” hendan seinasta mánaðin.

Men tað er ikki rætt, at miðstaðurin er fyri vanbýti mótvegis einum snúltandi og alt-uppetandi útjaðara. Heldur tvørtímóti. Taka vit Sandoy sum dømi, so letur oyggin gott og væl 100 miljónir í almennu kassarnar á hvørjum ári. Seinastu tíggju árini hevur oyggin stuðlað felags kassanum við gott og væl einari miljard góðum krónum. Meiri enn sandoyar-tunnilin væntandi fer at kosta.

Væl at merkja fær Sandoy eisini nógv aftur gjøgnum pensjóns-skipanir og ymiskar vælferðar-tænastur sum sjúkrarhús og skúlar, men skatt-gjaldandi sandoyingar fáa tilsamans munandi minni afturfyri sínar skattapengar enn skatt-gjaldarar í meginøkinum.


Vælferð – bæði tænastur og arbeiðspláss

Tá hugsað verður um “tað almenna”, verður vanliga hugsað um tær tænastur, ið tað almenna stendur fyri innanfyri millum annað útbúgvingar-, almanna- og heilsu-sektorin. Umframt hetta stendur tað almenna fyri útbygging av samfelagnum – sokallaðu “íløgunum”. Men fá fólk gáa um, at ein tann týðningarmesta effektin av vælferðar-samfelagnum eru góðu arbeiðs-møguleikarnir, ið samfelagið skapar. Í dag verða umleið 8.300 løntakandi føroyingar beinleiðis løntir av tí almenna (2006). Tað svarar til umleið 33 % av øllum løntakarum.

Serliga eru tað kvinnurnar, ið leggja seg eftir almennum størvum, møguliga tí at hesi størvini geva góðar møguleikar fyri einum samanhangandi familjulívi við síðunar av. Lønirnar hjá teimum alment settu fara síðani eisini í umfar úti í samfelagnum og skapa harvið uppaftur fleiri arbeiðspláss.

Harvið eru almennu størvini vorðin einki minni enn tilveru-grundarlagið undir sera nógvum føroyskum familjum. Ikki minst tí at tað ofta einans er annar parturin í einum húsarhaldi, ið arbeiðir innanfyri tað almenna.

Og ikki fyri at tala um allar privatu tænasturnar, ið tað almenna eftirspyr og øll arbeiðsplássini, ið koma í kjalarvørrinum av eftirspurninginum, ið almennu skattakrónurnar tilsamans skapa.

Í síðsta enda eru tað sostatt tey fáu, ið ikki onkursvegna byggja sína vælferð á almenn starvspláss.

Størsta vælferðar-effektin av vælferðar-statinum eru als ikki veitingarnar og tænasturnar, ið ymisku stovnarnir umsita. Størsta vælferðar-effektin liggur í møguleikanum fyri tryggum og javnt løntum almennum arbeiðplássum, umframt einum stórum privatum tænastusektori, ið ambætar tað almenna.


Infrakervi ella arbeiðspláss?

Útbygging av infrakervinum hevur verið ein væl dámd menningar-strategi hjá bygdum, oyggjum og økjum í Føroyum. Men tað finst ein onnur strategi, ið er minst líka effektiv: Við at spjaða almenn arbeiðspláss út um í samfelagnum, verður livi-grundarlagið munandi styrkt í veiku økjunum. Hetta kann t.d. gerast við at flyta stovnar, soleiðis sum gjørt varð við Strandfaraskipum Landsins í 2007. At flyta stovnar til Suðuroyar er jú beinleiðis ein vælferðar-øking hjá suðuroyingum, tí at fleiri stabilir arbeiðs-møguleikar verða í tænastu-geiranum – bæði tí almenna og privata.

Men eisini ein undirsjóvar-tunnil til Sandoyar er ein vælferðarøking. Um ikki fjallið kann koma til Mohammed, so má Mohammed koma til fjallið. Í staðin fyri at flyta arbeiðs-pláss til Sandoyar, verður Sandoyggin í staðin knýtt at føroyska “meginlands-býnum”, soleiðis at sandoyingar í størri mun kunnu taka arbeiði og eftirspyrja tænastur í (serliga) Tórshavn. Ein tunnil til Sandoyar er ein risastór vælferðar-øking, ið kompenserar fyri vantandi almennu arbeiðs-plássini í oynni.


Tað almenna skapar ójavnað

Mesta almenna arbeiðs-megin eru í dag miðsavnað í Streymoynni (2006). Her búgva umleið 11.900 arbeiðandi fólk, og av hesum arbeiða umleið 4.600 (38,5 %) innanfyri almenna fyrisiting og tænastur. Í restini av landinum eru umleið 13.400 arbeiðandi fólk, og her arbeiða umleið 3.700 fólk (28 %) innanfyri almenna fyrisiting og tænastur.

Millum annað í Suðuroy og Sandoy eru fá fólk innanfyri tað almenna. Í Suðuroynni arbeiða 670 (28,5 %) av teimum knapt 2400 arbeiðandi fólkunum innanfyri tað almenna, og í Sandoynni arbeiða 190 (27 %) av teimum 800 arbeiðandi fólkunum innanfyri tað almenna. Harvið er tað almenna beinleiðis við til at økja um ójavnvágina millum økini. Streymoyggin fær meiri, meðan veik øki fáa minni.

Um Sandoy hevði líka nógv fólk í almennum starvi sum Streymoy, so hevði Sandoy fingið 21 miljónir meiri í skjáttuna av stabilum, skatta-fíggjaðum lønar-krónum – 70 miljónir heldur enn 49 miljónir. Um hinvegin Streymoy skuldi havt líka fá fólk í almennum starvi sum Sandoy, skuldi føroya størsta oyggj av við umleið 360 miljónir – 830 miljónir heldur enn 1,19 miljardir! Hetta út frá tí fyritreyt, at alment sett í meðal vinna umleið 258.000,- árliga (2006).

Staðfestast má sostatt, at tað almenna ikki er nakað kupp fyri veiku økini í landinum, heldur tvørturímóti. Tí má tað síggjast sum rættvíst, tá íløgur sum Sandoyartunnilin og nýggi Smyril verða framdar. Hesar íløgur eru við til at minka um tann ójavna, ið tað almenna annars fremur.


Tað almenna og tað modernaða

Trupulleikin er bara, at tað almenna ikki einans hevur eina uppgávu at tryggja javnvág í samfelagnum – ella við øðrum orðum orðum at tryggja samfelagið út frá verandi bygnaðum. Tað almenna hevur eisini sum uppgávu at skapa ein framburð í samfelagnum. Ofta vilja javna-hugsjónin og framburðs-hugsjónin hanga saman, men aðrar tíðir vilja tær koma í andstøðu hvør við aðra.

Hetta síðsta er galdandi í Føroyum í dag, tí í dag eru Føroyar sum heild vorðnar ein útjaðari, ið krevur framburð fyri ikki at gerast eftirbátur. Og hvussu skal hevur eitt útjaðara-land sum Føroyar hava ráð til eisini at hjúkla um sín egna ytra útjaðara, tá tað illa megnar at fylgja við sum heild? Skulu Føroyum vera lív lagað sum globalt og modernað samfelag, so er neyðugt at nýggjastu samferðslu- og samskiftis-hentleikarnir úteftir verða útbygdir, soleiðis at skaðiligir fløsku-hálsar ikki íkoma.

Tí er tað millum annað sera relevant at spyrja seg sjálvan: Er tað rættari at gera íløgur í innlendis infra-kervið, ella er tað rættari fyrst at hugsa um infra-kervið út í heim, ið er ein beinleiðis fyritreyt fyri at Føroyar kunnu vera ein saman-sjóðaður partur av alheims-samfelagnum? Her verður serliga hugsað um íløgur sum fjarskiftis-kaðalar og altjóða flogvallir.

Kanska áttu føroyingar at tikið eina avgerð um, at einans tey økini, ið longu nú hava fast samband við hvørt annað, eiga framhaldandi at verða moderniserað, meðan øll onnur øki eiga at sleppast upp á fjall. Tað er sjálvandi himmalrópandi órættvíst, men ótespiligi spurningurin er hvat “útjaðarin Føroyar” hevur ráð til í hørðu kappingini við útheimin.

Onkursvegna er neyðugt at skapa eina javnvág millum javnað og framburð – millum rættvísi og effektivitet.

No comments:

Valið millum arbeiði og frítíð

Prentað sum kronikk í Dimmalætting 4. august 2017 Í løtuni hava nógvir føroyingar summarfrí. Dagligu pliktirnar eru lagdar til síðis na...