Tuesday, March 2, 2010

Javnstøða fyri øll – ikki einans kvinnur!










- Triðja grein av trimum

“Javnstøða hyggur ikki einans eftir kynsgjónni, men eftir eini ørgrynnu av sosialum gjáum í samfelagnum.”

Ein trupulleiki við javnstøðukjakinum er, sum nevnt í undanfarnu grein, at kynini ikki einans verða sett á sama støði, men at tey eisini skulu vera líka.

Javnstøða er í ov stóran mun vend móti at fáa kvinnur at vera sum menn – og at fáa menn at vera sum kvinnur. Men er tað í grundini hetta, javnstøða skal snúgva seg um? Er javnstøðuhugtakið ikki vorðið eitt moraliserandi hugtak, heldur enn ein roynd at ávirka samfelagið ein ávísan veg út frá einum yvirskipaðum, hagfrøðiligum grundarlagi.

Mín fatan er, at javnstøða nettup ikki skal vera eitt háttalag, men eitt yvirskipað mál. Tað skal ikki vera soleiðis, at kvinnur, ið ikki hava hug at átaka sær valdspostar, skulu niðurgerast í mun til “Yuppie-kvinnurnar”. Og tað skal heldur ikki vera soleiðis, at menn, ið hava hug at átaka sær valdspostar, skulu síggjast sum ein hóttan móti Yuppie-kvinnunum.

Menniskju eru ymisk – allir menn eru ikki líka – og allar kvinnur eru ikki líka. Javnstøða má eisini merkja, at menn við góðari samvitsku kunnu gerast pedagogar og sjúkrasystrar og at kvinnur við góðari samvitsku kunnu gerast skiparar og lastbilførarar.

Javnstøða sum møguleiki – ikki ein skylda

Javnstøða merkir eftir míni fatan, at tað finnast javnbjóðis møguleikar, og at kynini meiri ella minni troyta hesar møguleikar í sama mun. Hetta merkir ikki, at allar kvinnur skulu vera karrierukvinnur. Hetta merkir heldur ikki, at allir menn skulu skifta blæur og støvsúgva. Tað finnast nógvar kvinnur, ið gjarna vilja nýta tindarnar av sínum lívi til at uppala eina familju. Og er nakað galið við tí? Tað finnast eisini nógvir menn, ið gjarna vilja nýta tindarnar av sínum lívi til at tjena eina rúgvu av peningi til húsarhaldið. Og tað sigur seg sjálvt, at her kann talan vera um tveir persónar, ið hóska væl saman sum par.

Umvent – og hetta er fullkomiliga avgerandi fyri javnstøðukjakið – eigur tað ikki at verða sæð niður á teir menn, ið munnu hava hug til at vera heimagangandi, ansa eftir børnum, gera mat – og kanska fáast við seyð og gæs ella pjøssast upp á hús og urtagarð. Normarnir í verandi samfelagi høvdu sett ein slíkan mann í ringt ljós. Man hevði kallað hann tuflaðan ella eina fiasko. Kanska enntá eitt sindur smáklikkaðan...

Javnstøða snýr seg júst um eisini at loyva monnum at átaka sær teir leiklutir, ið søguliga hava verið tengdir at kvinnunum. Og hondina á hjartað: vil tað ikki vera perfekt fyri eina hartarbeiðandi karrierukvinnu at hava ein heimagangandi mann, ið tekur sær av tí mesta í heiminum?

Undirkúgaðu menninir

Tað er púra greitt, at í síni heild – hagrøðisliga sæð – eru kvinnur meiri undirkúgaðar enn menn – bæði heima í Føroyum, men í uppaftur størri mun um farið verður til minni framkomin lond. Men meðan vit taka so synd í kvinnunum, eiga vit heldur ikki at gloyma, at tað eisini finnast kúgaðir menn*.

Ein víðgongdur feministur hevði kanska hildið hetta verið gott – kanska sum okkurt slag av søguligum rættvísi. Men tey, ið fyrihalda seg nøkulunda seriøst til javnstøðu mugu eisini fyrihalda seg til tann veruleika, at eisini menn koma illa fyri í samfelagnum, serliga tí teir hava trupulleikar í mun til útbúgvingarskipanina. Tað finnast ikki so nógv tøl um hetta í Føroyum, men tøl vísa týðiliga, at í fólkaskúlanum eru nógv fleiri dreingir enn gentur, ið hava trupulleikar í skúlanum og tískil hava tørv á serligum tilboðum.

Eisini siga tey, ið hava vitan um lesifrálæru, at tað er munandi tyngri at fáa dreingir at sýna skúlagongdini áhuga.

Hetta skal ikki síggjast sum ein háttur at skáka sær undan trupulleikanum við kvinnukúgan, men ein háttur at vísa á, at javnstøða má hugsast báðar vegir. Tíverri er tað framvegis rættiliga tabuiserað at tosa um javnstøðu til frama fyri menn. Danski mobilitetsgranskarin Martin Munk kemur inn á hetta í eina samrøðu við Politiken 24. oktobur 2009 (mín leysliga umseting)**:

”Eingin tosar um tað – og slettis ikki feministarnir”

“Men Danmørk er í fullari ferð at skapa eitt stórt proletariat av monnum uttan lestrarprógv ella arbeiði, ið verða avvístir av bæði arbeiðsgevarum og kvinnum og sum leggja trýst á Mændenes Hjem og almennu kassarnar. Tað er tíðarinnar nógv størsti javnstøðutrupulleiki. Hóast hetta leggja elitufeministarnir meiri dent á, at teirra egnu døtur fáa møguleika at fáa ein nevndarsess í vinnulívinum.”(...)

”Menn eru bæði á tindunum og í botninum. Poengið er, at frástøðan millum teir, ið klára seg væl og illa, er munandi størri millum menn enn millum kvinnur. Dugnaligu menninir fara framhaldandi at gerast stjórar, og framtíðarinnar hjúnabandsmarknaður fer at gerast eitt sjálvtøkuborð fyri teir. Men menninir í botninum tapa. Hvørki arbeiðsgevarar ella kvinnur vilja hava teir, og teir verða útihýstir frá felagsskapunum.”

Tørvur á betri hagtølum

Vit hava ikki sama góða hagtalsgrundarlag í Føroyum sum í Danmørk, men tá samfelagið verður alsamt meiri avíðnaðargjørt, vil tað verða truplari hjá óútbúnum monnum at finna ein hóskandi leiklut í einum samfelagi, har nærum øll arbeiði krevja eina ávísa førleikamenning. Hetta kundi eisini verið hóskandi at fingið fram í komandi mann... ups eg meini fólkateljingini í 2011.

Skulu vit fáa eitt meiri kvalifiserað javnstøðukjak, er tað neyðugt við størri hagfrøðisligari vitan um nógvar ymiskar partar av javnstøðumálinum. Tað er nógv lættari at leggja dent á viðurskifti, ið eru væl dokumenterað, og serliga um tey eru kvantitativt dokumenterað. Inntil víðari má supplerast við kvalitativum tulkingum ella enntá leysligum hillingum. Vónandi síggja teir ymisku javnstøðufremjandi aktørarnir hvussu týðandi tað er at framleiða óundansleppiliga vitan um javnstøðumálið.

Oddasetningurin var: “Javnstøða hyggur ikki einans eftir kynsgjónni, men eftir eini ørgrynnu av sosialum gjáum í samfelagnum.” Hetta tykist ikki at vera satt. Hóast javnstøða í prinsippinum er eitt kynsneutralt hugtak í Javnstøðulógini, so er trupult at síggja tiltøk til frama fyri monnum, eins og tað sjáldan hoyrast javnstøðurøddir, ið verja kvinnur, ið veruliga hava hug at satsta upp á familjuuppaling. Tað er spell, at javnstøða nærum er vorðin eitt slag av “Miðflokki við umvendum fortegni”, tí tað eru nógv sera umráðandi mál, ið kundu verið innfangað av javnstøðuhugtakinum.

Sosial og geografisk javnstøða

Javnstøða snýr seg um so nógv annað enn at veita “Yuppie-kvinnum” valdspostar. Tað finnast nógvir aðrir undirkúgaðir samfelagsbólkar enn teir kynstengdu. Vit hava seinastu árini havt eina nevnd, ið skuldi arbeiða fyri øktum kvinnuleikluti í politikki. Navnið er “Demokratia”, og tað er í grundini eitt misvísandi heiti, tá undirheitið meiri sigandi er “Nevndin fyri øktum kvinnuleikluti í politikki”. Eg kundi ímyndað mær eina nýggja endamálsorðing fyri Demokratia, ið snýr seg um at breiða út demokratiska valdið til so nógvar samfelagsbólkar sum gjørligt. Tað eru nógvir aðrir bólkar enn kvinnur, ið eru undirumboðaðar í politikki:

Um eitt geografiskt øki í landinum er undirumboðað, so átti at verið arbeitt fyri at tryggja hesum økjum luttøku. Enn er geografiska skeiklanin ikki serliga stór, men nú valdømini eru avtikin, er tað stórur vandi fyri, at ávís geografisk øki við tíðini koma at verða fyri vanbýti í politisku skipanini. Og í grundini hava vit longu nú eitt stórt geografiskt vanbýti, tí tá tað kemur til kvinnuumboðan, er hon als ikki geografiskt jøvn. Her eru tað – sum áður viðgjørt – serliga Yuppie-kvinnur úr Streymoynni, ið gera seg galdandi, meðan nógv onnur øki als ikki eru umboðaðar av kvinnum.

Um ein búskaparligur sektorur í landinum er undirumboðaður, so átti at verið arbeitt fyri at fáa hendan sektor betri umboðaðan. Sum dømi kann eg her nevna flakakvinnur, ið einki umboða hava á tingi í dag. Hvør skal umboða flakakvinnuna, er trupult at vísa á. Men man kann í hvussu er argumentera fyri, at ein fiskimaður úr sama øki sum flakakvinnan hevur fleiri áhugamál til felags við flakakvinnan enn alment setta Yuppie-kvinnan hevur.

Eisini aldursbólkar kunnu vera undirumboðaðir. Til dømis eru pensjónistar og lesandi als ikki umboðað í politisku skipanini.

Kynskvotur – kanska ein loysn?

Tosað hevur verið um sokallaðar kynskvotur, ið skulu tryggja, at kvinnur í størri mun koma á ting. Tað kundi verið eitt hugskot, men umvent: nú hava vit avtikið valdømini, so tað vil vera sera dupultmoralskt at seta á stovn tvey “kynsvaldømi” í staðini fyri tey geografisku valdømini.

Tá vit framvegis høvdu valdømini, spældi eg mær við tankanum um at innføra kynskvotering innanhýsis í valdømunum, og mín fatan er framvegis, at hetta hevði verið tann optimala loysnin. T.v.s. at innføra valdømini aftur, men hesaferð við kravi um at tey umdømisvaldu verða býtt javnari millum kynini. Harvið høvdu vit ikki bara fingið økta kvinnuluttøku, men eisini økt møguleikarnar fyri, at aðrar enn “Yuppie-kvinnurnar” koma til valdið.

Umvent eri eg skeptiskur viðvíkjandi privatum nevndarsessum, tí her er tað júst avgerandi, at kvinnurnar fyrst byrja at gera seg galdandi í teimum ymisku sektorunum og síðani byrja at krevja sín rætt út frá teimum førleikum, tær tá hava uppbygt. Tað er munur á politikki og vinnulívi.

Vinnulív má fyrst og fremst uppala fólk við nøktandi førleikum til at taka sær av teimum ymisku uppgávunum, ið organisatiónin krevur. Men í politikki eru førleikar ikki alt. Her er tað av minst líka stórum týðningi, at ymisk áhugamál verða umboðað.

Tað finst eingin háttur fullkomiliga at kombinera frælsi og javnað. Talan vil altíð vera um tvey mótstríðandi grundvirði. Men í einum demokratiskum samfelagi setur man prís upp á bæði og má tí royna at náa ein gyltan millumveg, hóast tað kann vera frustrerandi ikki bæði at kunna uppnáa reint frælsi og reinan javnað.

Og her at enda: Hvussu nógv frælsi hava vit hug til at ofra á javnstøðualtarinum? Hvar skal markið ganga? Tað finst neyvan nakað einfalt svar.

* http://fpn.dk/liv/article1861948.ece

** http://politiken.dk/debat/article815366.ece

Monday, March 1, 2010

“Javnstøða fyri Yuppie-kvinnur!”










- Onnur grein av trimum

“Javnstøða merkir í dag ikki, at kvinnur sum heild skulu hava meiri politiskt vald, men at ungar, vælútbúnar kvinnur skulu hava meiri politiskt vald.”

Í almenna kjakinum verða kvinnur sum tað mest sjálvsagda nevndar sum ein bólkur. Tað tykist vera undirskilt, at kvinnur per definitión umboða kvinnur. Soleiðis er tað bara, og tað kann ikki diskuterast. Men tað er neyðugt at seta spurnatekin við, um tað yvirhøvur er gyldugt at umtala kvinnur sum ein felags áhugabólk. Er talan ikki meiri um eitt retoriskt trick, ið diskursivt skal lokka “undirkvinnur“ til at atkvøða fyri “yvirkvinnum”?

Mobiliseringin av kvinnum sum felags áhugabólkur hevur eyðnast rímiliga væl, og tað er kanska eisini neyðugt í eini skiftistíð. Men eins og í øllum øðrum áhugabólkum eru “summar kvinnur meiri líka enn aðrar”. Tað eru nakrar idealtypur av kvinnum, ið eru meiri rættar enn aðrar, og hesar idealtypur havi eg til hetta høvið valt at kalla “Yuppie-kvinnur”. Orðið tykist eitt sindur kensluborið og kanska eisini eitt sindur niðrandi. Men í grundini er talan um eitt orð, ið hevur ein heilt serligan týðning. “Yuppie” merkir “Young Urban Professional”, og “Yuppie-kvinnur” eru harvið bert eitt popput orð fyri “ungar, væútbúnar kvinnur í býunum”.

Man kann ímynda sær idealtypuna: Ung, vøkur á at líta, stílrein, sminkað, nýfriserað, leðurstúlvar, niðurdeilur, sólbrillur uppi í hárinum, gucci-tasku o.s.fr. Hon arbeiðir kanska sum fulltrúi innan tað almenna ella sum leiðari í einari privatar fíggjarfyritøku.

Hetta eru tær røttu kvinnurnar; tær, ið kvinnur veruliga kunnu vera bekendar. Koyr vekk við flakakvinnum, bóndakonum, kassadamum, sjúkrasystrum, pedagogum, lærarinnum, heimagangandi húsfrúm og øllum hasum keðiliga. Hesar “lægristandandi” normalkvinnurnar kunnu sleppa at atkvøða fyri teimum frálíku idealkvinnunum... men gud hjálpi mær um nógvar av hesum undirkúgaðu normalkvinnunum atkvøða fyri monnum í staðin fyri at hjálpa sínum systrum fram í lívinum.

Yuppie-javnstøða. Umboða kvinnur kvinnur?

Í heyst kom fram í sambandi við danska kommunustýrisvalið, at kvinnur framvegis heldur vilja lata seg umboða av monnum enn av kvinnum. Hetta hevur gaman í nakað at gera við, at kvinnur sum heild hava minni áhuga í politikki enn menn, og tað merkir av sær sjálvum, at færri kvinnulig talent vilja koma fram. Men framvegis er tað soleiðis, at relativt færri kvinnur verða valdar enn stilla upp, so vantandi uppstillingin kann ikki forklára allan samanhangin. Vantandi álitið á kvinnur spælir eisini inn. At kvinnur ikki velja kvinnur, men heldur lata seg umboða av monnum, er ein atburður, ið uttan iva er hugstoytandi fyri javnstøðufortalarar.

Kanningin sigur einki um hví kvinnur hava hendan javnstøðuógagnliga atburðin, men onkursvegna má tað merkja, at kvinnur ikki altíð kenna seg so væl umboðaðar av øðrum kvinnum. Man kann eisini retoriskt spyrja hvør umboðar heimagangandi línumanskonuna betri: mannligi útgerðarmaðurin í Klaksvík ella kvinnuligi fulltrúin í vælferðarstovninum í Havn. Vit eiga ikki at síggja allar kvinnur sum einstaklingar í sínum egna rætti. Flestu kvinnur eru júst ein partur av eini størri familjuheild, ið sum vera man hevur størri týðning fyri tær enn hendan meiri abstrakta og yvirskipaða bólkingin “kvinnur”.

Kvinnuliga umboðanin er eisini problematisk í føroyskum politikki, har “Yuppie-kvinnurnar” hava sett seg á fleskið. Verður hugt eftir verandi politisku skipan (løgting og landsstýri) sæst, at “yvir meðal lønt almenn starvsfólk búsitandi í Suðurstreymoy” dominera politiska landslagið – og at um vit isolerað hyggja eftir kvinnunum, verður hetta rákið uppaftur eyðsýndari. Einans ein kvinna hevur eintýðugar røtur í tí privata, og viðkomandi býr eisini á bygd – nevniliga Rósa Samuelsen. Í løtuni eru hon og Eyðgunn Samuelsen einastu kvinnurnar, ið ikki búgva í Suðurstreymoy. Nevnast skal tó, at eisini Bergtóra Joensen hevur partvísar røtur í tí privata.

Tað er nakað grundleggjandi galið við javnstøðuni í dag. Javnstøðan er snøgt sagt ov eliter, og tað hevði havt munandi betri effekt um man eisini royndi at stuðla upp undir tær kvinnur, ið arbeiða seg inn í samfelagið úr neðra.

Eru javnstøða og førleikar sameinilig?

Sum nevnt í fyrstu greinini í hesi greinarøð má menningin eisini koma úr neðra. Kvinnurnar mugu uppbyggja førleikar, áðrenn tær kunnu átaka sær vald. Og hesir førleikar koma ikki úr ongum. Neyðugt er við praksis og innliti í teir samanhangir man ynskir at sleppa at stýra.

Sjálvandi hjálpir formlig (t.d. akademisk) útbúgving nógv, men tað er eisini týðandi, at man uppbyggir førleikar, kunnleika og netverk. Við at uppbyggja sína støðu á arbeiðsmarknaðinum, vil alt hitt við tíðini koma av sær sjálvum.

Tað er ein grund til, at flestu kvinnurnar í landspolitikki í dag eru komnar onkustaðni úr almenna sektorinum. Tí hendan sektorin dominera kvinnur longu nú um hugt verður úr neðra, og tað byrjar nú eisini at sláa ígjøgnum á leiðarastigi. Løgmansstjórin er kvinna, og tað vil neyvan vera leingi, áðrenn onkur kvinna eisini fær ein aðalstjórasess. Eisini finnast fleiri prominentir kvinnuligir, almennir stjórar. Ein risastovnur sum Nærverkið hevur í dag næstan reina kvinnuleiðslu.

Javnstøða niðrifrá og upp er gongda leiðin, eisini tá tað snýr seg um fíggjargeiran, privata tænastugeiran, privata framleiðslugeiran, flutningsgeiran og eisini fiskivinnugeiran. Kvinnur mugu tora at arbeiða seg upp gjøgnum organisatiónirnar.

Tí at krevja at fáa nevndarsessir bara tí man er kvinna er ein stokkutur hiti. Tað vil alt annað líka merkja, at vinnulívið risikerar at fáa minni kompetenta stýring, og tað kann eingin fyritøka liva við, ið støðugt noyðist at taka atlit til botnlinjuna.

Nepotisman – ikki meritokratiið – er fíggindin

Eitthvørt virksemi – privat sum alment – krevur kompetenta arbeiðsmegi og kompetenta stýring.

Kompetansa hevur meiri at siga enn onnur aspekt sum limaskapur í samkomu, flokki, familju – ella hvørja bygd, hvat kyn ella hvørja rasu ein hoyrir til. Her er hugtakið “meritokrati” grundleggjandi. Hetta merkir, at priviligeraðar positiónir í samfelagnum eiga at fella til tey, ið eru mest kompetent til hesar positiónir.

Vesturlendsku samfeløgini byggja (ideelt) á ein samfelagsbygnað, ið er demokratiskur og meritokratiskur, meðan onnur samfelagslig grundvirði fylla minni. Men framvegis er tað soleiðis, at onnur virði – herundir nepotisma – gera seg galdandi.

Hugsar man meritokratiskt, er tað sostatt ikki í lagi at seta kvinnur í ávís størv, fyrst og fremst tí tær eru kvinnur – eins og tað ikki er í lagi at taka t.d. baptistar, javnaðarfólk, tvøráfólk, ella “etniskar” føroyingar framum t.d. ateistar, fólkafloksfólk, vágbingar, heimasandsfólk ella danskar føroyingar. (alt bert tilvildarlig dømi). Á sama hátt má tað sjálvandi heldur ikki vera soleiðis, at menn verða valdir fram um, bert tí at teir eru menn – tí at man metir, at starvið ikki er hóskandi til eina kvinnu.

Tað er nepotisman í breiðasta týðningi, ið er størsti fíggindin hjá javnstøðuni. Men meðan nepotisma má roknast sum ein trupulleiki, má meritokrati roknast sum ein fyrimunur fyri læring og talentmenning í eini fyritøku. Og sum áður nevnt er neyðugt at fylgja við fyri at standa seg í kappingini.

Javnrættur er ikki at býta sól og vind líka. Javnrættur snýr seg um at skilja millum skitt og kanel við støði í relevantum, fakligum grundgevingum. Eg arbeiði sjálvur dagliga við at sortera menniskju. Og ein sortering er neyðug, soleiðis at tryggjað verður, at fólk koma á sína røttu hyll og fáa ment síni talentir á ein skilagóðan hátt.

Niðurstøða

Oddasetningurin var: “Javnstøða merkir í dag ikki, at kvinnur sum heild skulu hava meiri politiskt vald, men at ungar, vælútbúnar kvinnur skulu hava meiri politiskt vald”.

Tá tað kemur til politikk er okkurt, ið bendir á, at hetta er rætt. Hetta merkir ikki, at tað beinleiðis verður mótarbeitt, at kvinnur í breiðari høpi verða valdar inn, men heldur, at hetta sjónarmið hevur trupult at vinna frama.

Tað er spell, at tað ikki í størri mun verður arbeitt móti at fáa kvinnur fram úr ymiskum landslutum og ymiskum búskaparsektorum. Tað er langt eftir á mál í javnstøðutilgongdini, men eftir mínum tykki má leggjast á annan bógv enn higartil.

* http://www.videnskab.dk/content/dk/samfund/kvinder_foretrakker_mand_i_politik

Valið millum arbeiði og frítíð

Prentað sum kronikk í Dimmalætting 4. august 2017 Í løtuni hava nógvir føroyingar summarfrí. Dagligu pliktirnar eru lagdar til síðis na...