Friday, April 20, 2012

Kritikk av ideologiskari ideologi-kritikk

Lat meg staðfesta beinanvegin: Tað var stak áhugavert at lesa dramatisku greinarøðina hjá Hanusi Kamban um “Kríggið móti borgaranum” í seinastu viku. Tað er altíð hugaligt, tá fólk royna at síggja samfelagsliga veruleikan í einum størri høpi, tí oftast fer kjakið fram á einum rættiliga smalsporaðum einkultmáls-støði.

Høvuðsboðskapurin í greinini er ein kritikk av marknaðar-ideologiini, og Hanus Kamban hevur sjálvandi púra rætt, tá hann sigur, at vit í løtuni eru í einari sera ógvusligari høgrasnaring – fyri ikki at siga hondbremsusvingi. Hvussu hetta fer at spæla av, er ómetaliga trupult at meta um, men eg helli til at geva Høgna Hoydal rætt, tá hann í einari aðrari grein lýsir hetta sum eina roynd at fremja “sjokk-terapi” mótvegis føroyska samfelagnum, eins og vit hava sæð tað í fleiri londum seinastu áratíggjuni.

Tá tað er sagt, haldi eg, at ávísir partar av greinini hjá Hanusi Kamban eru heldur avgjørdir. Hervið ein (vónandi) konstruktiv kritikk av nøkrum útvaldum meingum úr greinini.


Borgarin er ikki óvardur og máttleysur

Hanus Kamban skrivar um politikkin hjá sitandi samgongu: “Sagt við fáum orðum hevur hes­in politikkur til enda­máls at avtaka allar tær sosialu veitingar, vit í dag taka sum givnar, og at geva borgaran - óvardan og máttleysan - upp til ein blindan og eirindaleysan marknað.”

Fyri tað fyrsta má eg mótmæla, at fólk eru máttleys mótvegis teimum broytingum, ið fara fram. Menniskju eru før fyri at tillaga seg nógv ymisk umhvørvi og nógv ymisk system. Fáa vit eitt meiri kappingarorienterað samfelag, vilja fólk við tíðini laga seg til nýggju treytirnar.

Harumframt kundi man vent argumentinum á høvdið, tí man kann eisini siga, at borgarin í stóran mun er óvardur og máttleysur mótvegis valdsútinnanini hjá “tí almenna”. Sjálvandi kann “tað almenna” í ávísan mun sigast at vera “gott”, tí tað í einum demokratiskum samfelagi má taka nøkulunda atlit til veljararnar. Men tá tað er sagt, so eru nógv, ið kenna seg kleimd av kollektivinum og kenna seg “óvard og máttleys” móti tí áganginum, ið “tað almenna” fremur móti tí lívsstíli, tey annars kundu hugsað sær at ført.

Ein grund til at summi velja høgravent, er júst tí at tey halda statin taka ov nógv frælsi frá teimum.

Hanus Kamban vísir eisini sjálvur á ein annan hátt, ið borgarin kann verja seg móti høgrarákinum: ”Men føringar fara ikki at búsetast í tjøldum, kon­teynarum ella lasa­farnum kroysum. Til hetta eru tvær høvuðs­grundir. Í fyrsta lagi er tað í Føroyum ov kalt, vátt og harðbalið til, at borgarin fer at ganga undir hesar treytir. Men høvuðsorsøkin verður tann, at fólk heilt einfalt, so góð tey annars eru við sítt land, fara at noyðast at rýma til onnur Norðurlond, sum fram­vegis fara at hava samfeløg við sosialum skip­anum.”

Longu sum nú er er stórur munur á vælferðarveitingunum, ið kunnu fáast í Føroyum og teimum, ið alternativt kunnu fáast í Danmark. Heilt nógvir føroyingar velja at flyta av landinum fyri at fáa ein bita av vælferðarkøkuni, ið føroyska samfelagið ikki megnar (ynskir?) at bjóða líka væl.

Tí er tað sjálvandi líkatil at hugsa, at vit eiga at styrkja vælferðarsektorin, soleiðis at hann kemur at verða “kappingarførur” í mun til danska og norska vælferðarsektorin. Men tað eru trupulleikar við hesum, serliga á fíggingarøkinum. Hvussu skulu vit fíggja hesa vælferðina? Hvør skal fíggja hana? Hava vit hug at gjalda so nógv í kollektiva pottin, sum tað krevst at halda høga vælferðarstøðið? Ella skulu vit royna at fáa ríkisveitingina upp, soleiðis at danir í størri mun sleppa at rinda fyri okkara vælferð?

Um eingin av hesum bitum smakkar okkum væl, so eiga vit hinvegin at spyrja um tað er rætt at royna at vera ein universellur vælferðarstatur á skandinaviskum støði. Fara Føroyar nakrantíð at klára tað (uttan blokk), serliga tá hugsað verður um alsamt økjandi kappingina frá umheiminum? Og fara Føroyar ikki tá bara at vera eitt vánaligt kopi av ektaðu vøruni, ið er at finna m.a. í Danmark?

Út frá hesum kann man spyrja seg sjálvan, um vegurin fram ikki júst er at skapa eitt samfelag, ið er munandi øðrvísi enn tað danska, tað norska og tað svenska. Eitt samfelag, har tað eru avgerandi aðrir lívsmøguleikar enn í grannalondunum.

Fer meðalstættin av hvørva?

Hanus Kamban sær fyri sær, at vit við núverandi høgrasnarandi politikki fara at fáa eitt fullkomið tvístættsamfelag, har heilt fá fólk koma at stýra einum hjálparsleysum hópi av ognarloysingum.

“Veruleikin er, at tann politikkur, sum Fólka­flokkurin (...) er farin at seta í verk, miðjar ímóti at útrudda borgaran sum stætt.Tá ið hesin politikkur er komin á mál, vera bara tvær stættir eftir, ein sera lítil, ovurríkur minniluti í erva, kanska 2-3 prosent av fólkinum, og í neðra ein risa­stór undirstætt, uttan rætt­indir, uttan vælferð, uttan trygd, mong teirra uttan atgongd til heilsurøkt ella útbúgving, ein kastu­leysur hópur, blakaður fyri marknaðarins úlvskjaft.”

Hanus Kamban sær fyri sær, at høgrasnaringin fer at verða so ógvuslig, at øll tann stóra meðalstættin fer at hvørva. Eg haldi at hetta er at fara dekan ov langt. Gaman í fara nøkur fólk, ið í dag kunnu liva eitt sømiligt lív, at fáa so ring kor, at tey verða noydd at flyta av landinum. Men at halda, at meðalstættin uttan víðari fer at hvørva, er at fara ov vítt. Hetta ger seg heldur ikki galdandi í t.d. USA, ið er munandi meiri høgravent enn Føroyar. Vit fara sjálvandi framhaldandi at hava eina meðalstætt í Føroyum, eisini undir einum (hugsaðum) konservativt-liberalum regimi. Talan verður bara um eina øðrvísi meðalstætt enn ta í stóran mun alment fíggjaðu stættina av m.a. lærarum, pedagogum og starvsfólkum, ið vit kenna í dag. Men tað veldst sjálvandi eisini um hvussu langt farið verður á høgrakós. Verður tað eitt fýraára kvink til høgru, ella seta vit við hesi “sjokk-terapiini” ferð á eina longrivarandi høgrasnaring av samfelagnum?

Men eg skal geva Hanusi Kamban rætt í, at um tað framhaldandi fer ein útholing fram av lønarlagnum í landinum, so fara fólk at missa hús og heim og noyðast at búgva til leigu og annars ikki eiga tað stóra. Nógv av hesum fara at rýma av landinum, og mín fatan er, at vit síðani møguliga koma at fáa eina heilt nýggja undirstætt av útlendingum, ið hóast alt síggja perspektivir í einari undirstættartilveru í einum relativt ríkum landi sum Føroyum. Summi av hesum fara við tíðini at arbeiða seg upp í miðalstættina og enntá upp á valdsins tindar, men vandin er, at vit fáa eitt ovurmobilt samfelag, har fólk koma og fara eftir tørvi og vinnumøguleikum.

Mín ótti er, at júst hetta kann fara at henda: at Føroyar fara frá at vera eitt stabilt “heildarsamfelag” til at gerast ein koloni-kendur útjaðari, ið mest er áhugaverdur vegna tey virði hann skapar – serliga av primérvinnuligum slagi.

Sum heild haldi eg, at greiningin hjá Hanusi Kamban hevur lyndi til at vera heldur national-fokuserað og harvið yvirsær tey globaliserandi rákini, ið seta Føroyum treytir – og umvent skapa møguleikar fyri Føroyum.

Tað almenna gevur, ja, men tað tekur eisini

Seinni í greinini kemur Hanus Kamban inn á tað klassiska høgra/vinstra-kjakið um hvussu nógv “tað almenna” skal fylla í samfelagnum: ”Onkur júkar uppí sam­an, at vit mugu spara, tí at "tað almenna" kostar so nógv. Men tað almenna tryggj­ar okkum lív, heilsu, trivn­að, vitan og framtíð, og var tað ikki, áttu vit onki av hesum virðum.”

Hann skrivar í sama viðfangi tó rættiliga elegant og slagorðskent, at: Tað al­men­na er ikki ein fíggindi, tað almenna er vit sjálv.” Hetta er í ávísan mun rætt. ”Tað almenna” er eitt úttrykk fyri okkara kollektiva, demokratiska val. ”Tað almenna” er ein háttur hjá samfelagnum (ella kommununi) at arbeiða sum ein eind, og sjálvandi kann tað almenna lyfta nógvar uppgávur, ið einstaklingarnir ikki kundu framt sjálvir. T.d. útbygging av einum almennum vegakervi.

Men hetta er bara ein síða av søkini, tí fyri tað fyrsta ber til at handla kollektivt á aðrar hættir enn gjøgnum ”tað almenna”. Fyri tað næsta eru tað nógv fólk, ið síggja ”tað almenna” – ”statin” – sum ein fígginda. Tað er klárt, at ”tað almenna” ger nógv gott til gagns fyri tey flestu. Tað almenna er við til at útbreiða frælsi til nógv, ið annars ikki høvdu fingið ágóðan av hesum frælsum: t.d. heilsu, trivnaði og vitan, ið Hanus Kamban rætt vísir á.

Men ”tað almenna” er eisini við til at taka frælsi frá fólki við at taka teirra individuellu pengar og koyra teir í stóru, kollektivu pottarnar, m.a. Landskassan, ALS-grunnin o.s.fr. Ikki øll fáa líka góðan ágóða av hesum kollektiva viljanum. Summi fáa ein nettoágóða av ”tí almenna”, meðan onnur fáa eitt nettotap. Hetta er m.a. við til at fáa fólk at taka undir við høgravendum parolum sum ”tað skal loysa seg at arbeiða” og at ”vit hokna undir heimsins tyngsta skattatrýsti”.

Seinni skrivar Hanus Kamban tó: Eitt sam­felag eigur bæði at krevja nakað av sínum borgarum og at geva teimum nakað. Krøv og veitingar hanga saman, og linka tey fyrru, tynn­ast tær seinnu burtur.

Hesum kann man júst snara á høvdið. Um nøkur føla, at tey skulu gjalda ómetaliga stóran part av síni inntøku til ein felagsskap, ið bert gevur lítið aftur til gjaldandi einstaklingin, so máast solidariteturin mótvegis felagsskapinum so líðandi burtur. Hvat tykist órættvíst er sjálvandi ymiskt frá persóni til persón, men mín fatan er, at løgtingsvalið 2011 í stóran mun var ein populistisk protest móti tí upplivaða órættvísinum, ið “almennu Føroyar” hava staðið fyri í nógv ár.

Hvør skapar sjálvsøknið í samfelagnum?

Hanus Kamban vísir aðrastaðni í greinarøðini á, at Føroya liberalu politikarar hava fostrað sjálvsøknið, ið er vaksið fram seinastu árini.

Men okkara (sokallaðu) liberalu politikarar hava ligið á song og fostrað eina nýggja hetju. Hesin reystkappin er tann, sum altíð er fúsur at snýta sítt land, sum stingur í sekkin, um skattaprosentið fer eitt hálvt stig upp. Hann letur so onnur, ofta fólk sum eru verri fyri enn hann, rinda fyri vegir, sjúkra­hús, skúla, allar tær tæn­astur, sum tryggja hans­ara avvarðandi, sum eftir eru, einum pápa, eini ommu, einum brekaðum barni, eina sømiliga tilveru. Tað er hesum svíkum, okk­ara høgraliberalu politik­arar leiftra fyri - øllum teim­um, sum ikki gera sína skyldu móti landi og fólki.”

Eg vænti, at Hanus Kamban her serliga hugsar um, at sjómannafrádrátturin hevur verið við til at skapa hetta sjálvsøknið. Sjómannafrádrátturin kann hava verið við til at minka um solidaritetskensluna hjá føroyingum, tí um sjómenninir ikki skulu sýna solidaritet, hví skulu tey á landi so gera tað? Hevur sjómannafrádrátturin skundað undir eitt skattapolitiskt diskurs-skifti?

Eg skal ikki avvísa, at hetta hevur gjørt seg galdandi, men neyðugt er eisini at síggja hetta í einum størri perspektivi. Partvíst er individualistiska rákið ikki avmarkað til Føroyar, men hevur ment seg í einum størri nærum-globalum samanhangi (ið Hanus Kamban eisini vísir á), partvíst er individualistiska rákið eitt úrslit av sjálvari globaliseringini og teknologimenningini, ið gera tað møguligt at velja nýggjar socialar samanhangir, hvarvið gomlu solidaritets-platformarnir missa sína styrki. Og partvíst er tað váðamikið at varðveita eitt dýrt, socialistiskt samfelag úti í Norðuratlantshavi, tá veruleikin er, at íbúgvar tess kunnu “atkvøða við beinununum” og flyta til onnur lond, har tey fáa betri sømdir í mun til teirra egnu lívsstílsynski (“exit” í staðin fyri “voice”). Tílíkt ber til í lukkaðum londum sum Cuba og Norðurkorea, men í einum opnum samfelagi sum tí føroyska er hetta ein ideologisk illusión.

At enda skal sigast, at man eisini kann argumentera fyri, at vælferðarstaturin skapar individualisering og harvið sjálvsøkni. Tað at man kann fáa vælferðarágóðar uttan at geva nakað afturfyri, ger, at man í minni mun nýtist at laga sín atburð í mun til sítt sociala umhvørvi. Hetta er sera paradoksalt, og ilt er at siga hvussu nógv hugsa soleiðis og handla hareftir. Í t.d. Danmark hevur man tó ávíst, at almenn socialhjálp í nógvum førum virkar socialt niðurbrótandi. Sjálvt socialdemokratiski arbeiðsmálaráðharrin Mette Frederiksen tykist hava skilt hetta.

Eisini velur Hanus Kamban at kalla sjálsøkin menniskju fyri svíkjarar, men hetta gevur bara meining út frá einum ávísum ideologiskum sjónarhorni. Í liberalistiskari ideologi er sjálvsøkni og stremban eftir vinningi ein av motorunum í kapitalistiska samfelagsbúskapinum. Ein liberalistur metir júst, at um øll eru sjálvsøkin, so gerast vit øll ríkari. So ja, sjálvandi vilja liberalistar mæla til sjálsøkni, tí tað er ein so avgerandi partur av teirra ideologi. Ein liberalistur vil júst meta, at man svíkir, um man ikki tekur sjálvsøkna ábyrgd, men krógvar seg aftanfyri kollektivinum.

Frá borgara til brúkara?

“Borgarin” er eitt hugtak, ið er nógv viðgjørt í samfelagsfrøðiligum litteraturi, og Hanus Kamban metir, at borgarin hevur givið upp at vera borgari:

“Fólkaflokkurin er farin undir at útrudda sína egnu stætt. Hvat, kunnu vit spyrja, er tann djúpara orsøkin til hetta paradoks? (…) ein kann siga, at borgarin í dag sjálvboðin hevur vra­kað sín egna status og slept síni egnu tign. Hann umboðar ikki long­ur hvørki upplýsing, moral, tjóðskap ella á­­trúna, og so als ikki tað slagið av dirvi, sum vit plaga at rópa courage civil.”

Eg hugsi tó, at hetta ikki bara er ein spurningur um, at borgarin missir demokratiskan áhuga vegna “defaitismu”. Tað er eisini ein spurningur um, at borgarin í størri mun umbroytist til ein brúkara. Fokus skiftir sostatt frá neyva samanhanginum millum rættindi og skyldur (ret og pligt), ið tykist vera idealið hjá Hanus Kamban. Í staðin verður samfelagið marknaðargjørt og ágóðar tess verða ein spurningur um forbrúk. Eg haldi, at eitt tílíkt perspektiv hevði givið eina betri mynd av hví borgarin velur at niðurprioritera “pliktetisk” hugtøk sum upplýsing, moral, tjóðskap, átrúnað, umsorgan o.s.fr., meðan “nyttuetisk” og meiri individualistisk/konsumeristisk hugtøk í staðin vinna frama.

At kritisera ideologi við ideologi

Sum sagt haldi eg, at greinarøðin hjá Hanusi Kamban var stak áhugaverd og inspirerandi at lesa, men umframt tey (vónandi) konstruktivu kritikkpunkt, ið eg havi skrivað í hesi greinini, vil eg koma við einum hjartasuffi. Tá man roynir at vísa á, at onnur eru ideologiskt blindað, átti man at hildið seg til at avmontera argumentini hjá politisku mótstøðufólkunum. Tá man mótmælir ideologiskum blindni, er ikki snilt at avdúka egnar ideologiskar blindvinklar. Tað haldi eg, at Hanus Kamban í fleiri førum ger seg sekan í, og tað er spell, tí greinarøðin kundi havt verið betri enn hon gjørdist.

Ideologi kann absolutt vera upplýsandi, men í hesum føri haldi eg tíverri, at Hanus Kamban sjálvur verður eitt sindur blindaður av ideologiini. Og tá missir kritikkin ta styrki, ið hon átti at havt, tí eg eri samdur í, at verandi ógvusliga høgrasnaring má kritiserast, tí tað sær í skrivandi stund veruliga út sum at landsins leiðsla (við vilja?) yvirtulkar tann viljan, ið fólkið úttrykti á løgtingsvalinum 2011.

Sámal Matras Kristiansen,
samfelagsfrøðingur

Valið millum arbeiði og frítíð

Prentað sum kronikk í Dimmalætting 4. august 2017 Í løtuni hava nógvir føroyingar summarfrí. Dagligu pliktirnar eru lagdar til síðis na...