Thursday, August 9, 2012

Óerligt at samanlíkna krepputíðir og uppgangstíðir

Svar til Annitu á Fríðriksmørk viðvíkjandi fólkatilflyting, har hon m.a. vísir á niðanfyristandandi tøl: http://www.vagaportal.fo/pages/posts/ta-id-folktilflytingin-var-i-haeddini-21818.php


Hennara argumentatión byggir á eina samanlíkning av trimum 6-ára skeiðum: 1992-1997, 1998-2003 (fullveldissamgongutíðin) og 2004-2009. Men eg haldi ikki, at hetta er ein heilt erlig samanlíkning.

Tí vit minnst væl framvegis, at tíðarskeiðið 1992-1997 m.a. fevndi um eina risakreppu, og at tíðarskeiðið 2004-2009 eisini fevnir um eina kreppu, eins og kjalarvørrurin frá mini-kreppuni í 2003 ger um seg í 2004. At bæði hesi 6-áraskeið eisini høvdu upptíðir, er tó rætt. Men man kann ikki síggja burtur frá, at kreppurnar trekkja tilflytingartalið munandi niður.


Umvent hevði tíðin seinast í 90'unum risastóran búskaparvøkstur.

Alternativ 6-ára skeið

Eg havi valt at finna fram til bestu og vánaligastu 6-ára tilflytingar-skeiðini seinastu 20 árini. 

Besta 6 ára skeiðið seinastu 20 árini var hetta:
1996
1997
1998
1999
2000
2001
1924
1976
1986
1899
1830
1772

Vánaligasta 6-ára skeiðið fyri 1998 var hetta:
1989
1990
1991
1992
1993
1994
1599
1101
1103
1020
982
1342

Vánaligasta 6-ára skeiðið eftir 1998 var hetta:
2004
2005
2006
2007
2008
2009
1419
1223
1488
1478
1599
1351

Ella hetta, ið gevur neyvt sama tal:
2005
2006
2007
2008
2009
2010
1223
1488
1478
1599
1351
1419

Hønan ella eggið?
Við øðrum orðum byrja uppgangstíðirnar áðrenn fullveldissamgongan kemur fram at.

So spurningurin eru um fullveldissamgongan skapti góðu tíðirnar síðst í 90'unum, ella góðu tíðirnar síðst í 90'unum skaptu fullveldissamgonguna - ella sagt á annan hátt: skapti fullveldissamgongan optimismuna, ella skapti optimisman fullveldissamgonguna. Tað kann lesarin sjálvur sleppa at meta um.


Ja, tøl eru takksom

Tó má eg siga, at eg eri serstakliga samdur við tað fyrsta Annita á Fríðriksmørk skrivar: "Er tað nakað, sum er takksamt, so eru tað hagtøl."

Og hon prógvar tað enntá í verki.

Tó er tað ikki heilt rætt, at "Hagtøl kanst tú fáa at síggja út akkurát sum tú vilt", tó at man kann velja ymiskar vinklar og velja brotpartar úr hagtalsrúgvuni, eins og man kann kamuflera og snýta á vektini. Tað var eisini tí eg valdi at sýna nógv rundanumtøl, soleiðis at lesarin kundi síggja tann størri samanhangin.

"There are three kinds of lies: lies, damned lies, and statistics"
, sum Benjamin Disraeli skal hava sagt.
 

Tilflytingin 1998-2003

Annita á Fríðriksmørk mótmælir m.a. á Vágaportalinum 9. august 2012, mína útsøgn um at fullveldissamgongan ikki økti um tilflytingina.  http://www.vagaportal.fo/pages/posts/ju-sanniliga-okti-fullveldissamgongan-um-tilflytingina-21810.php

Her sigur hon m.a., at "Talvan undirbyggir jú heilt greitt – og enntá við greiðum tølum, at ongantíð í Føroya søgu er tilflytingin økt so nógv sum tíðarskeiðið frá 1998 til 2003."

Eg vil heilt einfalt svara henni aftur við somu hagtølum sum eg brúkti til at siga, at fullveldissamgongan ikki økti um tilflytingina; http://samalsdiary.blogspot.com/


Eg havi valt at gera 6 stabbar reyðar, tvs. teir, har ADE og ADEH samgongurnar sótu við valdið. Á hesi heimasíðuni kann síggjast nær ymisk samgonguskjøl eru undirskrivað: http://logting.elektron.fo/index.asp?id=9&lurl=Ymiskt/Soga%20Foroya%20Logtings.html



So kann lesarin sjálvur meta um rættleikan av útsøgnini hjá Gunvør Balle: Tá fullveldisstríðið var fremsta politiska raðfesting frá 1998 fluttu fólk heim í hópatali, tí tey vildu vera við til at byggja land.”

(Annars fegnist eg sjálvandi um hesi tølini kunnu seta eitt kjak í gongd um føroysku fólkatalsmenningina - og orsøkirnar aftanfyri henni. Eg eri sum áður nevnt floksloysingur og havi ongan áhuga at stuðla einum ella øðrum parti. Men eg havi stóran áhuga í at punktera mytur.)

Vinarliga, 
Sámal Matras Kristiansen

Wednesday, August 8, 2012

Nei, fullveldissamgongan økti ikki tilflytingina


Dimmalætting 8. august 2012

Ein av mínum yndisútvarpssendingum er faktakekk-sendingin Detektor hjá DR, har hugt verður eftir um nakað hald er í ymiskum pástandum, ið m.a. politikarar koma við.

Í Kringvarpinum er tíverri eingin slík sending (og generelt næstan ongar samfelagsviðgerandi góðskusendingar), so her í landinum hava politikarar góðar møguleikar at pástanda nærum hvat sum helst uttan at tað fær avleiðingar.


Myta: tjóðskaparkensla skapar tilflyting

Eitt dømi er Gunvør Balle, tingkvinna fyri Tjóðveldi. Hon skrivar 6. August eitt lesarabræv í Norðlýsinum, har hon m.a. førir fram, at: fyri at vit skulu fjølgast og trívast, er neyðugt at vit støðugt mennast vinnuliga, mentanarliga og tjóðskaparliga. Tá fullveldisstríðið var fremsta politiska raðfesting frá 1998 fluttu fólk heim í hópatali, tí tey vildu vera við til at byggja land. Hesa kenslu kunnu vit fáa fram í fólk aftur og tá kunnu vit útinna kraftarverk.”

Serliga hetta við at fólk fluttu heim í hópatali frá 1998 má viðmerkjast, tí tann útsøgnin er ikki sonn. Hyggja vit eftir tilflytingartølunum (sí mynd niðanfyri), so síggja vit, at kurvan knekkar í 1998, tvs. at í 1998, tá fullveldissamgongan kemur til, byrjar tilflytingin at minka.



Um vit harumframt hyggja eftir fráflytingartølunum, so síggja vit, at í 2001 byrjar fráflytingin at økjast, og hon hevur við ávísum sveiggjum verið vaksandi síðani tá. 2001 er samstundis árið, tá vit valdu at lækka ríkisveitingina (frá og við 2002), og tað kann hugsast, at hetta óbeinleiðis hevur skundað undir fólkafráflytingina síðani.


Kringvarpið átti at havt faktakekk-sending

Eg tori næstan ikki at skriva hetta av ótta fyri at verða skýrdur sambandsmaður. Veruleikin er, at eg eri floksloysingur, men eg skrivi hetta, tí tað er hugstoytt, at vit ikki hava betri stýr upp á fakta í Føroyum. Og eg skal sjálvandi nevna, at tað ikki einans eru tjóðveldisfólk, ið reingja veruleikan. Tað gera samgonguflokkarnir sanniliga eisini. Úrslitið kann tíverri ofta vera skeivar avgerðir.

Tí eru sendingar sum ”Detektor” so týðningarmiklar, og ein slík sending átti at verið sett á programmið hjá Kringvarpinum. Eg skuldi havt verið við í sendingini ”Fríggjakvøld” seinasta fríggjakvøld, har eg skuldi geva nýggja kringvarpsstjóranum Dia Midjord góð ráð. Eg kundi tó ikki fara vegna Summarfestivalin, men so kann nýggi kringvarpsstjórin vónandi lesa hetta í staðin.

Hervið mítt ”detektor-íkast” til samfelagskjakið.


Sámal Matras Kristiansen,
Samfelagsfrøðingur


Keldur:
** Hagtølini frá Hagstovu Føroya: http://www.hagstova.fo/portal/page/portal/HAGSTOVAN/Hagstova_Foroya/Hagtalsgrunnur/ibugvav_val/VITAL
Broytingarnar í fólkatalinum skift á til- og frágongd og tíðarskeið

1990
1991
1992
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
Tilflyting
1 101
1 103
1 020
982
1 342
1 689
1 924
1 976
1 986
1 899
1 830
1 772
1 754
1 560
1 419
1 223
1 488
1 478
1 599
1 351
1 419
1 281
Fráflyting
2 107
1 708
1 895
2 832
3 273
2 285
1 778
1 779
1 697
1 543
1 379
1 229
1 364
1 351
1 585
1 670
1 577
1 695
1 543
1 678
1 737
1 662


Thursday, August 2, 2012

Viðmerkingar til 10 boð um læring


Á blogginum “What Ed Said” * eru 10 tilmæli um hvussu undirvísing ikki skal fara fram:
Í Facebook-bólkinum “Læring” ** spurdi Ólavur Ellefsen hvat vit hildu um hesi boðini, og gjørdi hann tann beina at umseta boðini til føroyskt:

10 ting sum foreldur áttu at ólært. Samd/ur?

1. Læring verður best mátað við einum karakteri
2. Produktið er týdningarmiklari enn prosessin og framburðurin
3. Børn eiga at vera vard móti at gera nakran feil
4. Internetið er vandamikið fyri børn
5. Foreldur og lærarar skulu kjakast uttan at tann lærandi er til staðar
6. Heimaarbeiði krevst
7. Skúlin hevur ábyrgd fyri allari útbúgving hjá barninum
8. Perspektivið hjá tínum barni er tað einasta
9. Læringin er tann sama sum tá tú gekk í skúla
10. Legg dent á (og fiksa) tað, sum títt barn ikki dugir, heldur enn á tað, sum tað eydnast við

Niðanfyri mínar viðmerkingar, ið tó eru umskrivaðar eitt sindur. Legg til merkis, at tíggju boðini omanfyri eru serliga vend móti fólkaskúlaundirvísing, meðan mínar undirvísingarroyndir einans eru innan miðnám og hægri lestur. Eisini skal viðmerkjast, at mínar royndir eru frá undirvísing í samfelagsfrøði og geografi. Hesar viðmerkingar mugu endiliga ikki síggjast sum generaliseringar, men sum mínar egnu royndir, ið onnur kunnu læra av ella kritisera. Ongantíð betri enn um hesin bloggur elvir til mótsvar, tí tað er ofta í diskussiónini, at mesta læringin fer fram.
Eg havi valt at sláa punkt 3 og 10 saman, tí tey viðgera nær skildar problematikkir.
Eg havi eisini valt at síggja burtur frá fimta boði: Foreldur og lærarar skulu kjakast uttan at tann lærandi er til staðar”. Kenni ikki so nógv til hetta. Hjá okkum kjakast vit beinleiðis við næmingin. Eg havi ikki gjørt mær stórvegis tankar um hetta.

1. Læring verður best mátað við einum karakteri
Læring kann mátast bæði kvantitativt og kvalitativt. Kvalitativ eftirmeting er ofta meiri formativt orienterað og letur upp fyri at næmingurin kann læra meiri. Kvantitativu karakterirnir eru ofta eitt slag av summativari eftirmeting, ið úttrykkir eitt meðalvirði fyri hvat undirvísarin metir at næmingurin dugir. Kvantitativ eftirmeting hevur tó ta avgjørdu styrki, at hon leggur upp til kapping, tvs. at næmingar fara at kappast móti hvørjum øðrum, flokkar fara at kappast móti hvørjum øðrum, undirvísarar fara at kappast móti hvørjum øðrum o.s.fr. Persónliga ivist eg ikki eitt sekund í, at kapping er læruelvandi hjá nógvum - men sjálvandi ikki hjá øllum. Tí nyttar tað einki at vera fundamentalistiskur hesum viðvíkjandi. Kvalitativt og kvantitativt mugu ganga hond í hond.

2. Produktið er týdningarmiklari enn prosessin og framburðurin
Eg haldi, at vit fokusera alt ov lítið á produktið sum nú er. Og í grundini er tað nonsens at skilja millum produkt og process, tí einhvør process kann lutast niður í fleiri smærri "millumfabrikata". Læruframburður er júst at lata næmingar framleiða eitt hóskandi produkt, ið teir kunnu yvirskoða og vera stoltir av - so at siga byggja ein forteljing upp um. T.d. tá teir við einum 11-tali í hondini kunnu siga: hygg, nú dugi eg 100% at argumentera, men tíverri dugdi eg bara 80% at arbeiða við Excel seinasta mánað. So kann tann næmingurin umhugsa um hann møguliga er betri egnaður sum juristur enn sum økonomur.
Process-skriving gevur forrestin betri skrivlig produktir. Tað er sostatt ikki ein spurningur um at processin hevur størri týðning enn produktið, men at processin og produktið eru tvær síður av somu søk, og tað er vánaligt didaktiskt arbeiði at skilja tey at.

3. Børn eiga at vera vard móti at gera nakran feil / 10. Legg dent á (og fiksa) tað, sum títt barn ikki dugir, heldur enn á tað, sum tað eydnast við
Tað er neyðugt at koma út í støður, har man lærir nakað nýtt. Tað má vera rúm fyri at gera feilir, uttan at man verður trektur í karakter fyri tað. Ein góður undirvísari má skapa eitt klima, har tað er positivt at gera "kvalificeraðar feilir", tvs. at tað verður roknað sum gagnligt fyri evalueringina, at man torir at vera fakliga djarvur. Ein góður næmingur kann fáa mest burtur úr einum undirvísara, um hann torir at fara inn á okkurt, ið hann bert partvíst dugir. So ber til hjá undirvísaranum at instruera restina.

Men ein undirvísari skal eisini duga at síggja tað rætta í tí sum næmingurin sigur, men síðani eisini vísa á hvussu man kann loysa tingini betri. Tað at vera negativur móti næmingum er bara ikki góð pedagogikk, tí tað kann skapa órationella mótstøðu móti læring.
Fokusera á tað, ið næmingurin dugir og bygg víðari út frá tí.

4. Internetið er vandamikið fyri børn
Hetta er næstan sum at siga, at lívið er vandamikið fyri børn. Tað ber snøgt sagt ikki til at lata sum um at vit ikki hava Internetið. Hóast tað mesta á Internetinum er skrambul, so eru eisini ómetaliga nógv frálík mið, eins og ymisk samskiftistøkni ger tað møguligt at handfara tilfarið nógv meiri dynamiskt enn man áður kundi. Umframt hetta verður samfelagið alsamt meiri digitaliserað, alt frá fíggjarkervi yvir handil til fyrisiting, so í framtíðini vil tað vera at samanlíkna við analfabetismu, um man ikki er sera dugnaligur innan KT.

6. Heimaarbeiði krevst
Ja, heimaarbeiði krevst av teirri einføldu orsøk, at miðnámsútbúgvingar í dag fyrireika til víðari lestur. Ein miðnámsútbúgving er ein fyrireiking til víðari lestur, og umframt fakligu læringina er neyðugt at ung læra at studera, og heimaarbeiði (les: sjálvstudium) er ein risapartur av flestu hægri og meðallongum útbúgvingum. Heimaarbeiði er sostatt fyrst og fremst ein venjing í sjálvstudium, í sjálvdisciplin og ábyrgd fyri egnari læring (og í fólkaskúlanum eisini ábyrgdin hjá foreldrunum).

7. Skúlin hevur ábyrgd fyri allari útbúgving hjá barninum
Hjá børnum mugu foreldrini sigast at hava helvtina at ábyrgdini fyri læringini hjá barninum. Omanfyri 18 ár er tað princippið um ábyrgd fyri egna læring, ið telur, tó at vit sjálvandi mugu hava rúm fyri, at summi er óbúgvin og at onnur hava t.d. psykiskar trupulleikar. Men hóast tað er gleðiligt um foreldur hjálpa til eftir at næmingarnir eru vorðnir 18, so eru tey jú pr. definitión vaksin fólk, ið mugu klára seg sjálvi við hjálp frá lærustovninum. Tað keðiligasta er, at alt ov nógv fara á student ella HF, hóast teirra teoretisku førleikar eru vánaligir. Tað áttu at verið betri møguleikar hjá ungum uttan teoretiskar ambitiónir at taka meiri praksis-orienteraðar miðnámsútbúgvingar.

8. Perspektivið hjá tínum barni er tað einasta.
Tað er ómetaliga neyðugt, at tey verða uppald nøktandi í fólkaskúlanum, soleiðis at tey ikki gerast ein byrða á miðnámi. Tað eru heilt nógvir næmingar - serliga á HF - ið ikki halda tað hava týðning at liva upp til grundleggjandi systemkrøv sum uppmøting, halda avtalur, atburð o.s.fr. Tað er spell, at orka skal nýtast til hetta, tí tað tekur bara orku og fokus fá øðrum meiri konstruktivum pørtum av undirvísingini.

9. Læringin er tann sama sum tá tú gekk í skúla.
Nei, vitanin er í dag nógv minni hierarkisk og nógv meiri netverksbaserað - serliga vegna Internetið. Gamla fatanin av at vitan verður skapað í toppinum og síðani verður transporterað niður gjøgnum pyramiduna er óhóskandi í dag, tí í dag eru øll óendaliga nær við stórar partar av vitanini – í hvussu er tá vit tosa um fólkaskúla-, miðnáms- og bachelor-stig, tó at tað ofta eru størri forðingar fyri at ogna sær vitan á hægri stigi.

Av tí at vitanin ikki verður sorterað á veg niður gjøgnum hierarkiið, er tó alsamt meiri neyðugt at læra at fyrihalda seg til góðskuna av vitanini. Fyrr varð hendan góðskan garanterað av hierarkinum, men í dag liggja skeiv og rætt svør lið um lið, og lykilin til vitan er hjá teimum, ið duga at finna røttu vitanina. Tí er metodulæra so avgerandi í dagsins samfelagi, tí hon gevur grundførleikar til at navigera í einum mangan kaotiskum vitanarumhvørvi.

Sámal Matras Kristiansen,
samfelagsfrøðingur, cand.scient.soc.
Undirvísari á miðnáms- og universitetsstigi.

Valið millum arbeiði og frítíð

Prentað sum kronikk í Dimmalætting 4. august 2017 Í løtuni hava nógvir føroyingar summarfrí. Dagligu pliktirnar eru lagdar til síðis na...